‘भोलिको नेपाल’ कुनै कल्पनाको नक्सा होइन, न त आश्वासनको भाषण हो

काठमाडौं, माघ १० ।

भोलिको नेपाल
“भोलिको नेपाल” कुनै कल्पनाको नक्सा होइन, न त आश्वासनको भाषण हो। यो आजका निर्णय, आजको अनुशासन र आजको इमानदार कार्यान्वयनले निर्माण हुने यथार्थको दिशानिर्देश हो। नेपालले विगतमा धेरै सपना देख्यो, धेरै नारा सुनेको छ, तर सपना प्रणाली बिना टिक्दैन र नारा परिणाम बिना अर्थहीन हुन्छ। त्यसैले नेपालवाद भोलिको नेपाललाई भावना होइन, संरचनाबाट हेर्छ; इच्छा होइन, क्षमताबाट मापन गर्छ। यसको लक्ष्य स्पष्ट छ—आउँदो १०–१२ वर्षभित्र नेपाललाई कुन स्तरको सुरक्षित, समृद्ध, सक्षम र सम्मानित राष्ट्रतर्फ निर्णायक रूपमा पुर्‍याउन सकिन्छ भन्ने रोडम्याप प्रस्तुत गर्नु। यो खण्डले देखाउने नेपाल कुनै चमत्कारबाट जन्मिने राष्ट्र होइन—यो नेपाल आजको कमजोरी स्वीकार गरेर, आजकै सम्भावनालाई सही दिशामा बाँधेर, चरणबद्ध रूपमा उभिने राष्ट्र हो। यहाँ प्रस्तुत १८ विषय कुनै अलग–अलग चाहना होइनन्; यी एउटै राष्ट्र–यात्राका जोडिएका पाटा हुन्, जसले सुरक्षा, अर्थ, समाज, शासन र मानवीय जीवनलाई एउटै लयमा अघि बढाउँछन्। “भोलिको नेपाल” भनेको भविष्यमा भाग्ने कल्पना होइन—आजबाट सुरु हुने जिम्मेवारीको स्पष्ट चित्र हो।
१) राष्ट्रिय सुरक्षा र स्थायी शान्ति
भोलिको नेपालमा राष्ट्रिय सुरक्षालाई डर र प्रतिक्रियाको विषय होइन, स्थायी शान्ति र नागरिक भरोसाको आधारका रूपमा पुनःपरिभाषित गर्ने राष्ट्र बन्छ। सुरक्षा अब केवल सेना, प्रहरी वा कानुन कार्यान्वयनको सीमामा सीमित रहने छैन; यो नागरिकको दैनिक जीवनमा अनुभूत हुने सुरक्षित वातावरण र मानसिक निश्चिन्तताको संस्कार बन्दै जानेछ।

हिमालदेखि तराईसम्म सीमाहरू आधुनिक प्रविधि, एकीकृत कमाण्ड संरचना र जोखिम–पूर्वानुमान प्रणालीमार्फत सुरक्षित हुनेछन्। राज्य संकटपछाडि दौडने होइन, संकट आउनुअघि तयारी गर्ने क्षमतायुक्त बन्नेछ। सेना, प्रहरी, स्थानीय सरकार र समुदायबीच स्पष्ट भूमिका, सूचना साझेदारी र समन्वय स्थापित हुँदा सुरक्षा व्यक्तिगत बल प्रयोग होइन, सामूहिक अनुशासनको परिणाम बन्छ।

सहरहरू रातमा पनि निडर हिँड्न सकिने जीवन–क्षेत्रमा रूपान्तरण हुनेछन्, गाउँहरू डर होइन भरोसामा बाँच्छन्। सुरक्षा संयन्त्र राजनीतिक हस्तक्षेपबाट मुक्त, पेशेवर र संविधानप्रति उत्तरदायी बन्दै जानेछ। यसले नागरिक, लगानीकर्ता र पर्यटक सबैका लागि नेपाललाई जोखिम होइन, स्थिरता र विश्वासको प्रतीकका रूपमा स्थापित गर्नेछ। यसरी राष्ट्रिय सुरक्षा शक्ति प्रदर्शन होइन, सभ्य राष्ट्रको आत्मविश्वास, सामाजिक शान्ति र दीर्घकालीन स्थिरताको आधार बनेर स्थापित हुँदै जानेछ।

२) आन्तरिक शान्ति, कानूनको शासन र नागरिक सुरक्षा
भोलिको नेपालमा आन्तरिक शान्तिको अर्थ पुनःपरिभाषित गर्ने राष्ट्र बन्छ। शान्ति अब डरको अनुपस्थिति मात्र होइन; यो नागरिकले राज्यलाई भरोसाका साथ महसुस गर्ने अवस्था बन्छ। कानूनको शासन कागजमा होइन, व्यवहारमा देखिने संस्कार बन्दै जानेछ, जहाँ कानुन सबैका लागि समान हुन्छ—सामर्थ्य, पहुँच वा राजनीतिक हैसियतभन्दा माथि।

आन्तरिक सुरक्षा दमनमुखी होइन, सेवा–मुखी र नागरिक–मैत्री प्रणालीमा रूपान्तरण हुनेछ। प्रहरी संरचना आधुनिक, पेशेवर र उत्तरदायी बन्दै राजनीतिक हस्तक्षेपबाट क्रमशः मुक्त हुनेछ। प्रविधि–आधारित अनुसन्धान, डिजिटल प्रमाण, समुदाय–आधारित निगरानी र द्रुत न्यायिक समन्वयले अपराध नियन्त्रणलाई प्रभावकारी बनाउनेछ। संगठित अपराध, मानव बेचबिखन, अवैध कारोबार र हिंसात्मक गतिविधि क्रमशः नियन्त्रणमा आउँदै जानेछन्।

न्याय प्रणाली छिटो, स्पष्ट र पहुँचयोग्य बन्दै नागरिकको समय, सम्मान र विश्वास जोगाउनेछ। सार्वजनिक स्थल, सहर र सीमावर्ती क्षेत्रहरू सुरक्षित, व्यवस्थित र सतर्क हुनेछन्। नागरिकले प्रहरीलाई डरको प्रतीक होइन, सहयोगी र भरोसायोग्य संस्थाका रूपमा अनुभव गर्न थाल्नेछन्। यसरी आन्तरिक शान्ति र कानूनको शासन स्थायी सामाजिक विश्वास, जिम्मेवार नागरिकता र दीर्घकालीन राष्ट्रिय स्थिरताको आधार बनेर स्थापित हुँदै जानेछ।

३) राष्ट्रिय हित–केन्द्रित विदेश नीति र सन्तुलित कूटनीति
भोलिको नेपालमा विदेश नीति स्पष्ट राष्ट्रिय हितमा आधारित, आत्मविश्वासी र सन्तुलित बन्दै जानेछ। नेपाल अब कसैको प्रभावक्षेत्रमा उभिने होइन, आफ्नै सिद्धान्त र प्राथमिकतासहित विश्वसँग संवाद गर्ने सक्षम राष्ट्र बन्छ। छिमेकी मुलुकहरूसँगको सम्बन्ध भावनात्मक उतार–चढावमा होइन, पारस्परिक सम्मान, स्थिरता र दीर्घकालीन सहकार्यमा आधारित हुनेछ।
नेपालको कूटनीति प्रतिक्रियात्मक होइन, रणनीतिक र पूर्व–तयारीसहित सञ्चालन हुनेछ। बहुपक्षीय मञ्चहरूमा नेपाल शान्ति, जलवायु न्याय, पर्वतीय राष्ट्रका सरोकार, जलस्रोत र विकासशील देशका साझा मुद्दामा स्पष्ट र विश्वसनीय आवाजका रूपमा स्थापित हुनेछ। आर्थिक कूटनीतिले व्यापार, लगानी, पर्यटन, श्रम सुरक्षा र प्रविधि हस्तान्तरणलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा ल्याउनेछ।

दूतावास र कूटनीतिक नियोगहरू औपचारिक उपस्थिति मात्र नभई नागरिक सेवा, लगानी सहजीकरण र राष्ट्रिय हित प्रवर्द्धनका सक्रिय केन्द्र बन्नेछन्। प्रवासी नेपालीहरू श्रमिक मात्र होइन, राष्ट्रका कूटनीतिक साझेदार र आर्थिक पूँजीका रूपमा सम्मानित हुनेछन्। यसरी नेपालको विदेश नीति अस्थिरता र निर्भरता होइन, आत्मसम्मान, विश्वसनीयता र दीर्घकालीन राष्ट्रिय सुरक्षाको आधार बन्दै जानेछ।

४) स्थिर अर्थतन्त्र, वित्तीय अनुशासन र उत्पादनमुखी विकास
भोलिको नेपालमा अर्थतन्त्र आयात–निर्भर र खर्चमुखी संरचनाबाट क्रमशः बाहिर निस्कँदै उत्पादन, रोजगारी र मूल्य–सिर्जनामा आधारित स्थिर प्रणालीमा रूपान्तरण हुँदै जानेछ। आर्थिक नीति अल्पकालीन लोकप्रियताका लागि होइन, दीर्घकालीन वित्तीय स्थिरता र राष्ट्रिय क्षमताको विस्तारका लागि सञ्चालन हुनेछ।

कर प्रणाली सरल, न्यायपूर्ण र पारदर्शी बन्दै कर तिर्ने संस्कार बलियो हुनेछ। सार्वजनिक खर्च परिणाम–केन्द्रित, अनुशासित र नागरिक लाभसँग प्रत्यक्ष जोडिनेछ। बजेट योजना कागजी आश्वासन होइन, मापनयोग्य नतिजामा आधारित हुनेछ। वैदेशिक सहायता र ऋण रणनीतिक रूपमा प्रयोग भई भविष्यको बोझ होइन, पूर्वाधार र क्षमताको आधार बन्छ। मुद्रास्फीति नियन्त्रणमा रहँदै वित्तीय जोखिम न्यून हुँदै जानेछ। बैंकिङ र वित्तीय क्षेत्र उत्पादन, उद्यम र रोजगारी सिर्जनामा केन्द्रित बन्दै सट्टा–मुखी प्रवृत्तिबाट बाहिरिनेछ। डिजिटल भुक्तानी, कर प्रशासन र वित्तीय प्रविधिले अर्थतन्त्रलाई पारदर्शी, छिटो र नागरिक–मैत्री बनाउनेछ। यसरी स्थिर अर्थतन्त्र र वित्तीय अनुशासनले नेपाललाई अनिश्चितताबाट निकाल्दै आत्मनिर्भर, विश्वसनीय र भविष्यप्रति विश्वस्त राष्ट्रको दिशामा अघि बढाउनेछ।

५) उद्योग, नवप्रवर्तन र रोजगारी–केन्द्रित राष्ट्रिय उत्पादन
भोलिको नेपाल औद्योगिक रूपमा निर्भर राष्ट्र होइन, उत्पादनशील र प्रतिस्पर्धी अर्थतन्त्रमा रूपान्तरित हुँदै जानेछ। उद्योग नीति आयात प्रतिस्थापनमा मात्र सीमित नरही मूल्य–अभिवृद्धि, निर्यात विस्तार र रोजगारी सिर्जनालाई एउटै रणनीतिमा जोड्नेछ। कच्चा पदार्थदेखि अन्तिम उत्पादनसम्मको राष्ट्रिय मूल्य–शृंखला विकास भई “नेपालमा बनेको” उत्पादनको पहिचान सुदृढ हुनेछ।

साना, मझौला र ठूला उद्योगहरूलाई एकद्वार डिजिटल प्रणालीमार्फत अनुमति, कर र नियमनमा स्पष्टता दिइनेछ। औद्योगिक करिडोर, विशेष आर्थिक क्षेत्र र औद्योगिक पार्कहरू चरणबद्ध रूपमा सञ्चालनमा आएर लगानीको अनिश्चितता घटाउनेछन्। अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र प्रविधि हस्तान्तरण उद्योग नीतिको केन्द्रमा रहनेछ, जसले उत्पादनको गुणस्तर र उत्पादकत्व बढाउनेछ।

श्रम–उद्योग समन्वय बलियो भई सीप–आधारित तालिमले कामदारको दक्षता उकास्नेछ। सम्मानजनक रोजगारी स्वदेशमै सिर्जना हुँदा युवाले भविष्य बाहिर होइन, आफ्नै देशभित्र देख्नेछन्। यसरी उद्योग र नवप्रवर्तन रोजगारी, आत्मनिर्भरता र राष्ट्रिय आत्मविश्वासको आधार बन्दै नेपाललाई दीर्घकालीन समृद्धितर्फ दृढतापूर्वक अघि बढाउनेछ।

६) ऊर्जा आत्मनिर्भरता र हरित ऊर्जा–आधारित राष्ट्रिय रूपान्तरण
भोलिको नेपाल ऊर्जा अभावको देश होइन, स्वच्छ ऊर्जा उत्पादन र निर्यात गर्ने आत्मनिर्भर राष्ट्रका रूपमा उभिँदै जानेछ। ऊर्जा अब केवल पूर्वाधारको विषय रहने छैन; यो उद्योग, कृषि, यातायात, प्रविधि र राष्ट्रिय सुरक्षाको आधार बन्दै जानेछ। जलविद्युत्, सौर्य र पवन ऊर्जाको एकीकृत विकासमार्फत उत्पादन क्षमतामा गुणात्मक फड्को मारिनेछ, जसले देशको दीर्घकालीन ऊर्जा सुरक्षा सुनिश्चित गर्नेछ।

प्रसारण लाइन, स्मार्ट ग्रिड र ऊर्जा भण्डारण प्रणाली समयमै विस्तार हुँदा उत्पादन र खपतबीचको असन्तुलन समाप्त हुँदै जानेछ। लोडसेडिङ इतिहासमा सीमित हुनेछ र ऊर्जा आपूर्ति स्थिर, भरपर्दो र उद्योग–मैत्री बन्नेछ। विद्युतीय सवारी, चार्जिङ पूर्वाधार र ऊर्जा–दक्ष प्रविधिले इन्धन आयात घटाउँदै अर्थतन्त्रमा ठूलो राहत पुर्‍याउनेछ।

निजी लगानी, सार्वजनिक–निजी साझेदारी र अनुसन्धानलाई प्रोत्साहन दिँदै ऊर्जा क्षेत्र पारदर्शी र प्रतिस्पर्धी बनाइनेछ। क्षेत्रीय ऊर्जा व्यापार र निर्यात रणनीतिमार्फत नेपाल दक्षिण एशियाको हरित ऊर्जा केन्द्रका रूपमा स्थापित हुनेछ।
यसरी ऊर्जा आत्मनिर्भरता समृद्धि, दिगोपन र राष्ट्रिय स्वाभिमानको स्थायी आधार बन्दै जानेछ।

७) पूर्वाधार तथा यातायात — गति, पहुँच र राष्ट्रिय एकीकरण
भोलिको नेपाल पूर्वाधार अभावले रोकिने देश होइन, गति र पहुँचले जोडिएको राष्ट्रमा रूपान्तरण हुँदै जानेछ। पूर्वाधार अब केवल निर्माणको सूची रहने छैन; यो राष्ट्रिय एकीकरण, आर्थिक सक्रियता र नागरिक जीवनको सहजताको आधार बन्नेछ। हिमाल, पहाड र तराईलाई जोड्ने सुरक्षित राजमार्ग, सुरुङमार्ग र मजबुत पुलहरू योजनाबद्ध रूपमा सम्पन्न हुँदा भौगोलिक दूरी मनोवैज्ञानिक बाधा रहनेछैन।

काठमाडौँ–केन्द्रित सोचबाट बाहिर निस्कँदै क्षेत्रीय करिडोर, औद्योगिक–कृषि लजिस्टिक मार्ग र सीमासम्म जोडिएका यातायात सञ्जालले उत्पादनलाई बजारसँग प्रत्यक्ष जोड्नेछन्। सार्वजनिक यातायात समयपालक, सुरक्षित र विद्युतीय बन्दै प्रदूषण घटाउनेछ र दैनिक आवागमनलाई भरोसायोग्य बनाउनेछ। रेल, मेट्रो र बहु–मोडीय यातायात चरणबद्ध विस्तार हुँदै दीर्घकालीन आर्थिक गति सिर्जना गर्नेछन्।

नागरिक उड्डयन क्षेत्रमा सुरक्षा, नियमन र समयपालन कडाइका साथ लागू भई विमानस्थल र हवाई सेवाहरू विश्वसनीय बन्नेछन्। पूर्वाधारको मर्मत, गुणस्तर र विपद्–सहनशीलता प्राथमिकतामा राखिँदा विकास छिटो मात्र होइन, टिकाउ र परिणाममुखी हुनेछ। यसरी पूर्वाधार र यातायातले नेपाललाई जोडिएको, गतिशील र एकीकृत राष्ट्र बनाउँदै लैजानेछ।

८) शिक्षा — चेतनाशील नागरिक र राष्ट्र निर्माणको आधार
भोलिको नेपालको शिक्षा प्रणाली परीक्षा–केन्द्रित र प्रमाणपत्रमुखी ढाँचाबाट बाहिर निस्कँदै चेतना, सीप र चरित्र निर्माण गर्ने राष्ट्रिय आधारमा रूपान्तरण हुँदै जानेछ। शिक्षा अब केवल रोजगारीको साधन होइन; यो जिम्मेवार नागरिक, सक्षम नेतृत्व र सभ्य समाज निर्माणको मेरुदण्ड बन्दै जानेछ।

आधारभूत शिक्षामा हिमालदेखि तराईसम्म समान गुणस्तर सुनिश्चित हुँदै शैक्षिक असमानता क्रमशः समाप्त हुनेछ। विद्यालयहरू पाठ्यपुस्तक पढाउने स्थान मात्र नभई सोच्न सिकाउने, प्रश्न गर्न प्रोत्साहित गर्ने र सिर्जनशीलता विकास गर्ने जीवन–विद्यालय बन्दै जानेछन्। शिक्षकहरू ज्ञान सुनाउने व्यक्ति मात्र होइन, मार्गदर्शक, प्रशिक्षक र सामाजिक रूपान्तरणका संवाहकका रूपमा स्थापित हुनेछन्।

माध्यमिक तहमा विज्ञान, प्रविधि, प्राविधिक र व्यावसायिक शिक्षाको सशक्त विस्तार भई युवालाई श्रम बजार र उद्यमशीलतासँग प्रत्यक्ष जोडिनेछ। विश्वविद्यालयहरू डिग्री वितरण गर्ने केन्द्र होइन, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र राष्ट्रिय समस्या समाधान गर्ने ज्ञान–केन्द्रमा रूपान्तरण हुनेछन्। डिजिटल शिक्षा, स्मार्ट कक्षा र अनलाइन पहुँचले सिकाइलाई लचकदार, समावेशी र भविष्य–उन्मुख बनाउनेछ। यसरी शिक्षा जीवनसँग जोडिँदै चेतनाशील नागरिक र दीर्घकालीन राष्ट्र निर्माणको सबैभन्दा बलियो आधार बन्दै जानेछ।

९) स्वास्थ्य — सुरक्षित जीवन, सक्षम नागरिक र दिगो राष्ट्रको आधार
भोलिको नेपालको स्वास्थ्य प्रणाली उपचार–केन्द्रित संरचनाबाट अघि बढ्दै नागरिक–केन्द्रित, रोकथाममुखी र प्रविधि–समर्थित राष्ट्रिय प्रणालीमा रूपान्तरण हुँदै जानेछ। स्वास्थ्य अब भाग्य, पहुँच वा चिनजानको विषय रहने छैन; यो प्रत्येक नागरिकको सुनिश्चित अधिकारका रूपमा व्यवहारमा स्थापित हुनेछ।

हिमालदेखि तराईसम्म आधारभूत स्वास्थ्य सेवा समान रूपमा उपलब्ध हुँदै जिल्ला अस्पतालहरू आधुनिक आपतकालीन सेवा, टेलिमेडिसिन र विशेषज्ञ सञ्जालसँग जोडिनेछन्। यसले दुर्गम क्षेत्रमा पनि समयमै उपचार सम्भव बनाउनेछ र राजधानी–केन्द्रित उपचार संस्कार क्रमशः घट्नेछ। मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य, पोषण, खोप र प्राथमिक रोकथाम कार्यक्रमहरू सुदृढ हुँदा रोगभन्दा अघि स्वास्थ्य जोगाउने संस्कृति विकास हुनेछ।

गैर–सञ्चारी रोग नियन्त्रण, नियमित स्वास्थ्य परीक्षण र स्वस्थ जीवनशैली प्रवर्द्धन राष्ट्रिय प्राथमिकतामा पर्नेछ। डिजिटल स्वास्थ्य अभिलेख, स्वास्थ्य बीमा र औषधि आपूर्ति–शृंखला सुधारले सेवा पारदर्शी, सुलभ र भरपर्दो बनाउनेछ।
स्वास्थ्यकर्मीको सीप, सम्मान र सेवा–अनुशासन मजबुत हुँदै स्वस्थ नागरिक नै राष्ट्रको वास्तविक शक्ति हो भन्ने सोच व्यवहारमा रूपान्तरण हुनेछ। यसरी स्वास्थ्य प्रणाली दिगो राष्ट्र निर्माणको आधार बन्दै जानेछ।

१०) स्थानीय विकास — नागरिक नजिकको शासन, सेवा–गुणस्तर र जीवनस्तरको रूपान्तरण
भोलिको नेपालमा स्थानीय विकास कागजी योजना र केन्द्रमुखी निर्देशनको अभ्यासबाट बाहिर निस्कँदै नागरिक–केन्द्रित, सेवा–मुखी र परिणाम–आधारित शासन प्रणालीमा रूपान्तरण हुँदै जानेछ। स्थानीय सरकारहरू अधिकारको नाममा सीमित निकाय होइन, नागरिकको दैनिक जीवन सुधार गर्ने सक्षम संस्थाका रूपमा स्थापित हुनेछन्।

वडा र नगर तहबाटै शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी, सरसफाइ, सडक, फोहर व्यवस्थापन र सामाजिक सेवाहरू समयमै, पारदर्शी र डिजिटल प्रणालीमार्फत उपलब्ध हुनेछन्। नागरिकले सामान्य सेवाका लागि राजधानी वा जिल्ला धाउनुपर्ने अवस्था क्रमशः समाप्त हुँदै “घरको ढोकासम्म सेवा” शासनको सामान्य संस्कार बन्दै जानेछ।

स्थानीय तहमा तथ्य–आधारित योजना, कार्यसम्पादन मापन र अनुगमन प्रणाली लागू हुँदा विकास खर्चको प्रत्यक्ष परिणाम देखिन थाल्नेछ। स्थानीय उद्यम, कृषि, पर्यटन र सेवामा आधारित अर्थतन्त्र विस्तार हुँदै गाउँ र सहरबीचको दूरी घट्नेछ।
जब नागरिकले राज्यलाई पहिलोपटक स्थानीय तहबाट अनुभूत गर्छन्, त्यही तह बलियो हुनु राष्ट्र रूपान्तरणको सबैभन्दा प्रभावकारी आधार बन्छ। यसरी स्थानीय विकास भरोसा, आत्मसम्मान र जीवनस्तर उकास्ने राष्ट्र निर्माणको प्रारम्भिक इन्जिन बन्दै जानेछ।

११) वन तथा वातावरण — दिगो सभ्यता, जलवायु–सन्तुलन र राष्ट्रिय दीर्घजीवन
भोलिको नेपालमा वन तथा वातावरण संरक्षण नाराबाट बाहिर निस्कँदै वैज्ञानिक व्यवस्थापन, समुदाय–केन्द्रित संरक्षण र हरित अर्थतन्त्रको ठोस अभ्यासमा रूपान्तरण हुनेछ। नेपालका वन केवल क्षेत्रफलका रूपमा होइन, जैविक विविधता, जलचक्र र जीवन–सन्तुलनका आधारका रूपमा व्यवस्थापन गरिनेछन्।

सामुदायिक वन कार्यक्रम आधुनिक प्रविधि, मूल्यवर्द्धन र स्थानीय रोजगारीसँग जोडिँदै संरक्षण र समृद्धिलाई एउटै दिशामा लैजाने सफल मोडेल बन्दै जानेछ। वन उपजको दिगो प्रयोग, औषधीय जडीबुटी, वन–आधारित उद्योग र हरित पर्यटनले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई नयाँ गति दिनेछ। हावा, पानी र माटो प्रदूषण नियन्त्रण कागजी प्रतिबद्धताबाट बाहिर निस्कँदै मापनयोग्य सूचक, कडा अनुगमन र दण्ड–प्रणालीमा आधारित हुनेछ। जलवायु परिवर्तन अनुकूलन कार्यक्रमले हिमाल, नदी प्रणाली र कृषि क्षेत्रलाई दीर्घकालीन जोखिमबाट जोगाउनेछ। यस प्रक्रियामा नेपाल वातावरण संरक्षणलाई बाध्यता होइन, राष्ट्रिय दीर्घजीवनको बीमा का रूपमा हेर्ने चेतनाशील राष्ट्र बन्दै जानेछ।

१२) खानेपानी, सरसफाइ तथा फोहर व्यवस्थापन — स्वस्थ जीवन, सभ्य बस्ती र राष्ट्रिय अनुशासन
भोलिको नेपालमा खानेपानी, सरसफाइ तथा फोहर व्यवस्थापन कमजोर सेवा क्षेत्रबाट उठेर नागरिक स्वास्थ्यको पहिलो सुरक्षा–रेखा का रूपमा स्थापित हुनेछ। सुरक्षित खानेपानी अब सुविधा होइन, आधारभूत अधिकारका रूपमा प्रत्येक बस्ती र घरसम्म सुनिश्चित गरिनेछ। स्रोत संरक्षण, आधुनिक प्रशोधन केन्द्र र नियमित गुणस्तर परीक्षणले पानीको सुरक्षा दीर्घकालीन रूपमा कायम राख्नेछ।

सरसफाइ व्यवहार पूर्वाधारमा सीमित नरही दैनिकीको संस्कार बन्दै जानेछ। विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, सार्वजनिक स्थल र बस्तीहरू स्पष्ट मापदण्डमा आधारित स्वच्छता प्रणालीमा सञ्चालन हुनेछन्। फोहर व्यवस्थापन “उठाउने काम” मात्र नभई स्रोतमा रूपान्तरण गर्ने संरचनामा बदलिनेछ—घरमै वर्गीकरण, पुनःप्रयोग, कम्पोस्ट र ऊर्जामा रूपान्तरणसम्मको शृंखला व्यवस्थित हुनेछ।

नदी, खोल्सा र सहरी जलप्रणाली ढल र प्लास्टिकको बोझबाट मुक्त हुँदै जीवन्त पारिस्थितिक प्रणालीमा फर्कनेछन्। स्थानीय सरकार, समुदाय र निजी क्षेत्रको सहकार्यले सेवाको गुणस्तर, निरन्तरता र उत्तरदायित्व सुनिश्चित हुनेछ। यसरी खानेपानी र सरसफाइ नागरिक स्वास्थ्य, सभ्य बस्ती र अनुशासित राष्ट्र निर्माणको आधार बन्दै जानेछ।

१३) कृषि तथा खाद्य — आत्मनिर्भरता, ग्रामीण समृद्धि र राष्ट्रिय सुरक्षा
भोलिको नेपालमा कृषि तथा खाद्य क्षेत्र परम्परागत जीविकोपार्जनको सीमाबाट उठेर राष्ट्रिय आत्मनिर्भरता र सुरक्षा संरचनाको मेरुदण्डका रूपमा स्थापित हुनेछ। कृषि अब केवल पेट भर्ने माध्यम होइन, रोजगारी, उत्पादन र राष्ट्रिय स्थायित्वको आधार बन्दै जानेछ।

किसान मौसम र बिचौलियाको भरमा होइन, विज्ञान, प्रविधि र सुनिश्चित बजारमा आधारित प्रणालीमा आबद्ध हुनेछन्। सिँचाइ विस्तार, उन्नत बीउ, माटो परीक्षण, यान्त्रिकीकरण र डिजिटल कृषि सेवाले उत्पादन लागत घटाउँदै उत्पादकत्व उल्लेखनीय रूपमा बढाउनेछ। फसल भण्डारण, चिस्यान केन्द्र, प्रशोधन उद्योग र राष्ट्रिय आपूर्ति शृंखलाले उत्पादन नष्ट हुने अवस्था अन्त्य गर्दै किसानको आम्दानी स्थिर बनाउनेछ।

खाद्य सुरक्षालाई राष्ट्रिय सुरक्षाको अङ्गका रूपमा लिँदै रणनीतिक भण्डारण, आपतकालीन तयारी र गुणस्तर नियन्त्रण सुदृढ हुनेछ। जैविक, दिगो र मूल्य–वर्द्धित खेती विस्तारसँगै नेपाल आयात–निर्भर होइन, आफ्नै उत्पादनमा भरोसा गर्ने राष्ट्र बन्दै जानेछ। यस प्रक्रियामा गाउँहरू पलायनका स्रोत होइन, उत्पादन, सम्मान र समृद्धिका केन्द्रमा रूपान्तरण हुनेछन्।

१४) श्रम तथा रोजगारी — युवाशक्ति, उत्पादनशीलता र राष्ट्रिय आत्मविश्वास
भोलिको नेपालमा श्रम तथा रोजगारी बाध्यता र पलायनको कथा होइन, गरिमा, सीप र अवसरको संरचना मा रूपान्तरण हुँदै जानेछ। युवाले रोजगारीका लागि देश छोड्नैपर्ने अवस्था क्रमशः अन्त्य हुँदै स्वदेशमै काम, उद्यम र नेतृत्वका अवसरहरू संस्थागत रूपमा विस्तार हुनेछन्।

शिक्षा प्रणाली, सीप तालिम र उद्योगबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध स्थापित भई श्रम बजार माग–आधारित, पारदर्शी र डिजिटल बन्दै जानेछ। प्राविधिक, व्यावसायिक र आधुनिक सीपहरू उत्पादन, कृषि, पर्यटन, प्रविधि र सेवाक्षेत्रसँग जोडिँदा श्रमिकको उत्पादकत्व र आम्दानी दुवै बढ्नेछन्। श्रमको सम्मान केवल नारामा होइन, नीति, पारिश्रमिक र सामाजिक सुरक्षामा देखिन थाल्नेछ।

वैदेशिक रोजगारी बाध्यता होइन, विकल्पमा सीमित हुँदै सुरक्षित, अधिकार–संरक्षित र सीप–केन्द्रित बनाइनेछ। फर्किएका श्रमिकको अनुभव, पूँजी र सीप स्वदेशी उद्योग र उद्यममा उपयोग हुनेछन्। श्रमिक बीमा, सामाजिक सुरक्षा र कार्यस्थल सुरक्षा प्रणाली मजबुत हुँदा काम गर्ने संस्कार बलियो हुनेछ। यसरी श्रम तथा रोजगारी राष्ट्रिय आत्मविश्वास, उत्पादनशील अर्थतन्त्र र समृद्ध नेपालको आधार स्तम्भ बन्दै जानेछ।

१५) संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन — पहिचान, समृद्धि र विश्वसँगको सशक्त जोड
भोलिको नेपालमा संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन नेपालका लागि केवल पहिचानको विषय होइन, दिगो समृद्धिको मुख्य इन्जिन बन्दै जानेछ। भाषा, कला, परम्परा, ऐतिहासिक सम्पदा र जीवनशैलीको संरक्षण आधुनिक अभिलेखीकरण, स्थानीय सहभागिता र सृजनशील प्रयोगसँग जोडिँदा संस्कृति जीवित र आत्मनिर्भर बन्छ।

पर्यटन एक–एक स्थलको प्रचारमा सीमित नरही एकीकृत गन्तव्य प्रणालीमा विकास हुनेछ—धार्मिक, आध्यात्मिक, प्राकृतिक, साहसिक र सांस्कृतिक अनुभवलाई गुणस्तरीय सेवा, सुरक्षा र सफाइसँग जोड्दै। यसले गाउँदेखि सहरसम्म रोजगारी, उद्यम र स्थानीय आय सिर्जना गर्नेछ। “ब्रान्ड नेपाल” विश्व बजारमा स्पष्ट सन्देशसहित स्थापित भई जिम्मेवार पर्यटन र दिगो अभ्यासलाई प्राथमिकता दिनेछ।

नागरिक उड्डयन क्षेत्रमा सुरक्षा, समयपालन र कडा नियमन लागू भई विमानस्थल, हवाई मार्ग र सेवा–गुणस्तर अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डमा पुग्नेछन्। क्षेत्रीय कनेक्टिभिटी विस्तारसँगै नेपाल व्यापार, पर्यटन र सांस्कृतिक आदान–प्रदानको विश्वसनीय हब बन्दै जानेछ। यसरी संस्कृति आत्मसम्मान बन्नेछ, पर्यटन समृद्धि ल्याउँछ, र उड्डयनले नेपाललाई विश्वसँग आत्मविश्वासका साथ जोड्छ।

१६) सूचना, सञ्चार तथा डिजिटल शासन — पारदर्शी राज्य, छिटो सेवा र भविष्य–तयारी राष्ट्र
भोलिको नेपालमा सूचना, सञ्चार तथा डिजिटल शासन नेपाल राज्य सञ्चालनको केन्द्रमा स्थापित भइसकेको हुनेछ। राज्यका सेवा अब कागज, लाइन र ढिलाइको संस्कृतिबाट मुक्त भई एकीकृत डिजिटल प्रणालीमार्फत नागरिकको हातमै पुग्नेछन्। जन्मदर्तादेखि नागरिकता, कर, सामाजिक सुरक्षा, शिक्षा, स्वास्थ्य र व्यवसाय दर्तासम्मका सेवा एउटै सुरक्षित डिजिटल पहिचानमार्फत छिटो, पारदर्शी र भरोसायोग्य हुनेछन्।

डिजिटल शासनको अर्थ केवल प्रविधि प्रयोग होइन; यो निर्णय–संस्कृतिको रूपान्तरण हो। राष्ट्रिय डाटा प्रणालीले अनुमान होइन, तथ्यमा आधारित नीति निर्माण सम्भव बनाउनेछ। बजेट खर्च, परियोजना प्रगति र सरकारी निर्णय सार्वजनिक हुँदा जवाफदेहिता बलियो बन्छ र भ्रष्टाचार संरचनागत रूपमा कमजोर हुँदै जान्छ। साइबर सुरक्षा र डाटा संरक्षण राष्ट्रिय सुरक्षाको अभिन्न अङ्ग बन्दै बैंक, सरकारी प्रणाली र नागरिक सूचनालाई सुरक्षित राख्नेछन्। दूरसञ्चार र इन्टरनेट पहुँच देशैभर सुदृढ भई डिजिटल अर्थतन्त्र, अनलाइन शिक्षा, टेलिमेडिसिन र ई–व्यापारलाई तीव्रता दिनेछ। यसरी डिजिटल शासनले राज्यलाई छिटो, पारदर्शी र भविष्यप्रति तयार बनाउँदै नागरिक–राज्य सम्बन्धमा नयाँ भरोसा निर्माण गर्नेछ।

१७) सामाजिक विकास, महिला, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक तथा फरक क्षमताका नागरिक — न्यायपूर्ण समाज र समान अवसरको आधार भोलिको नेपालमा सामाजिक विकास नेपाल राज्यको नैतिक मेरुदण्डका रूपमा स्थापित भइसकेको हुनेछ। समाजमा अवसर जन्म, लिङ्ग, जात, भूगोल वा शारीरिक क्षमताले होइन, योग्यता र आवश्यकताले निर्धारण गर्ने संस्कार बलियो हुनेछ। राज्यको भूमिका सहानुभूति देखाउने मात्र होइन; समान अवसर सुनिश्चित गर्ने संरचना निर्माण गर्ने हुनेछ।

महिलाहरू शिक्षा, अर्थतन्त्र, विज्ञान, सुरक्षा र नेतृत्वका सबै तहमा आत्मविश्वासका साथ सहभागी भइसकेका हुनेछन्। बालबालिका कुपोषण, बालश्रम र असुरक्षाबाट मुक्त भई सुरक्षित वातावरणमा सिक्ने, खेल्ने र सिर्जना गर्ने पुस्ता बन्नेछन्। ज्येष्ठ नागरिक सामाजिक सुरक्षा, स्वास्थ्य सेवा र सम्मानित जीवनसहित अनुभव र मार्गदर्शनको स्रोतका रूपमा समाजमा सक्रिय रहनेछन्।

फरक क्षमताका नागरिकका लागि पूर्वाधार, यातायात, शिक्षा, रोजगारी र डिजिटल सेवा पूर्ण रूपमा पहुँचयोग्य बनाइनेछ, जसले समावेशिता नीतिमा होइन, व्यवहारमा देखिनेछ। सामाजिक सुरक्षा अधिकारका रूपमा स्थापित भई डिजिटल प्रणालीमार्फत पारदर्शी रूपमा वितरण हुनेछ। यसरी सामाजिक विकासले नेपाललाई केवल समृद्ध होइन, न्यायपूर्ण, मानवीय र सभ्य राष्ट्रको उचाइमा पुर्‍याउनेछ।

१८) युवा तथा खेलकुद — राष्ट्रको ऊर्जा, नेतृत्व र विश्वस्तरीय पहिचान
भोलिको नेपालका युवा नेपालका लागि समस्या होइन, राष्ट्र–निर्माणको अग्रपंक्ति शक्ति भइसकेका हुनेछन्। युवाले विदेश जानु बाध्यता होइन, अवसरमध्ये एक विकल्पका रूपमा मात्र हेर्ने अवस्था निर्माण हुनेछ, किनकि स्वदेशमै शिक्षा, सीप, रोजगारी, उद्यम र नेतृत्वका अवसरहरू संस्थागत भइसकेका हुनेछन्।

राष्ट्रिय युवा नीतिले युवालाई केवल लाभग्राही होइन, नीति–निर्माण र कार्यान्वयनका साझेदारका रूपमा स्थापित गर्नेछ। नेतृत्व विकास, उद्यमशीलता, नवप्रवर्तन र सामाजिक सेवामा युवाको सहभागिता संरचनागत रूपमा सुनिश्चित हुनेछ। सीप–आधारित तालिम, स्टार्टअप सहयोग र अनुसन्धान–संस्कृतिले युवाको ऊर्जा उत्पादनशील दिशामा प्रवाहित गर्नेछ।

खेलकुद क्षेत्र मनोरञ्जनमा सीमित नरही राष्ट्रिय गौरव र अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानको माध्यम बन्नेछ। गाउँदेखि केन्द्रसम्म खेल पूर्वाधार विस्तार भई प्रतिभा पहिचान, वैज्ञानिक प्रशिक्षण, पोषण र खेल स्वास्थ्य प्रणाली सुदृढ हुनेछन्। खेल प्रशासन पारदर्शी र पेशेवर बन्दै प्रदर्शन–आधारित मूल्यांकन स्थापित हुनेछ। यसरी युवा र खेलकुदले नेपाललाई ऊर्जाशील, आत्मविश्वासी र विश्वसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्षम राष्ट्रका रूपमा स्थापित गर्नेछ।

अन्ततः, भोलिको नेपाल कसैले उपहार दिएर बनाइदिने देश होइन। यो देश हामीले आज कस्तो शासन रोज्छौँ, कस्तो नेतृत्व स्वीकार गर्छौँ, कस्तो उत्पादन गर्छौँ, र कस्तो नागरिकता अभ्यास गर्छौँ भन्ने कुराबाट बन्छ। यदि हामी इमानदार भयौँ, अनुशासित भयौँ, र प्रणालीलाई व्यक्तिभन्दा माथि राख्न सक्यौँ भने—यहाँ वर्णन गरिएको भोलिको नेपाल सम्भावना मात्र होइन, अनिवार्य यथार्थ बन्छ। नेपालवादले यही भरोसा दिन्छ कि नेपाल कमजोर भएकाले पछि परेको होइन; स्पष्ट दिशा नहुँदा अल्मलिएको मात्र हो। दिशा स्पष्ट भएपछि, संरचना मिलाएपछि, र कार्यान्वयनलाई निरन्तर बनाइसकेपछि—नेपाल आफ्नै गतिमा, आफ्नै पहिचानसहित अघि बढ्छ। भोलिको नेपाल भनेको डरबाट मुक्त नागरिक, अवसरमा विश्वास गर्ने युवा, उत्तरदायी राज्य, र विश्वसामु आत्मविश्वासका साथ उभिएको राष्ट्र हो। यही नेपालवादको वाचा होइन—जिम्मेवारी हो।

-खेम शर्मा