भोलिको नेपाल आजको विवेकले तय गर्छ

खेम शर्मा

यस निर्वाचनमा हामी केवल मतदान केन्द्रमा जाँदै छैनौँ, हामी नेपाललाई कुन दिशातिर मोड्ने भन्ने निर्णय गर्न जाँदैछौँ। मतपत्र केवल कागजको एउटा सानो टुक्रा होइन; यो एउटा पुस्ताले अर्को पुस्ताको भबिस्यमाथि गर्ने गम्भीर हस्ताक्षर हो। हामीले मत हाल्ने त्यो क्षणमा केवल सरकार बन्ने वा नबन्ने कुरा तय हुँदैन, देशको चरित्र, समाजको दिशा, राज्यको संस्कार, र भविष्यप्रतिको हाम्रो जिम्मेवारी पनि जाँचिन्छ। त्यसैले चुनावलाई सामान्य प्रक्रिया सम्झनु भनेको आफ्नै भविष्यलाई सामान्य ठान्नु हो। राष्ट्रहरू कहिलेकाहीँ बाह्य आक्रमणले हार्छन्, तर धेरैपटक आफ्नै कमजोर निर्णयले पनि हार्छन्। इतिहास हतियारले मात्र बदलिएको छैन; इतिहास धेरैपटक सचेत नागरिकले मतपेटिकामा खसालेको एउटा विवेकपूर्ण मतले पनि मोडिएको छ।

हामी किन पछाडि पर्यौँ भन्ने प्रश्नलाई अब फेरि टारेर बस्न मिल्दैन। नेपाल केवल स्रोतको कमीले पछाडि परेको देश होइन। नेपाल धेरैपटक गलत प्राथमिकताका कारण पछाडि परेको हो। नेपाल कमजोर नेतृत्वका कारण मात्र होइन, कमजोर निर्णयका कारण पनि पछि परेको हो। हामीले भाषणलाई कामभन्दा माथि राख्यौँ, नातालाई नैतिकताभन्दा माथि राख्यौँ, जात, क्षेत्र, भीड, लोभ, डर र भ्रमलाई राष्ट्रिय हितभन्दा ठूलो बनायौँ। हामीले देश बनाउने चुनावलाई धेरैपटक राष्ट्रनिर्माणको अवसरका रूपमा होइन, दलगत प्रतिष्ठाको भिडन्तका रूपमा हेऱ्यौँ। त्यसैले नेतृत्व फेरियो, सरकार बदलिए, अनुहार फेरिय, झन्डा र नारा बदलिए, तर जनताको पीडा उस्तै रहिरह्यो। समस्या केवल कुर्सीमा बस्ने मानिस बदलिनुमा थिएन; समस्या त मानिस छान्ने हाम्रो मापदण्ड कमजोर हुनुमा थियो।

तर सत्य यतिमै टुंगिँदैन। गल्ती केवल नेताहरूको मात्र थिएन भन्ने कठोर स्वीकारोक्ति पनि अब आवश्यक छ। जनता सचेत नभएसम्म लोकतन्त्र कहिल्यै बलियो हुँदैन। हामीले चुनावअघि ठूलो जोश देखायौँ, नारामा आवाज मिलायौँ, आफ्नो पक्षमा उत्साह देखायौँ; तर चुनावपछि प्रश्न सोध्ने जिम्मेवारीबाट पछि हट्यौँ। आफ्ना मानिसले गल्ती गर्दा मौन बस्यौँ, आफ्नै पक्षले मर्यादा नाघ्दा पनि ताली बजायौँ, र नागरिकताभन्दा समर्थकपनलाई ठूलो ठान्यौँ। यहीँबाट लोकतन्त्र घाइते हुन थाल्छ। लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो शत्रु सधैँ तानाशाह मात्र हुँदैन; अन्धसमर्थक मानसिकता पनि हुन्छ। जब नागरिकले आफ्नो अधिकार प्रयोग गरिसकेपछि आफ्नो कर्तव्य बिर्सन्छ, तब गलत नेतृत्व अझ निर्भीक बन्छ, भ्रष्टाचार अझ सामान्य देखिन थाल्छ, र राष्ट्रको नैतिक मेरुदण्ड बिस्तारै कमजोर हुँदै जान्छ।

अबको नेपाल कस्तो चाहिन्छ भन्ने प्रश्न कठिन छैन, कठिन त त्यसअनुसार निर्णय गर्न सक्नु हो। हामीलाई यस्तो नेपाल चाहिएको छ जहाँ इमानदार हुनु कमजोरी नठहरियोस्, सक्षम हुनु अपराध नबनोस्, र सार्वजनिक सेवा केवल भाषणको सुन्दर शब्दमा सीमित नहोस्। हामीलाई यस्तो नेपाल चाहिएको छ जहाँ युवाले आफ्नो भविष्य सम्झँदा केवल विदेशी विमानस्थल नदेखून्, आफ्नै भूमिमा सम्भावना देखून्, आफ्नै माटोमा सम्मानित जीवनको सपना देखून्। हामीलाई यस्तो नेपाल चाहिएको छ जहाँ शिक्षा जीवनसँग जोडियोस्, स्वास्थ्य सम्मानपूर्वक पाइयोस्, रोजगारी दया होइन अधिकार मानियोस्, र राज्य नागरिकका लागि ढोका बन्द गर्ने संरचना होइन, बाटो खोलिदिने सहायक संरचना बनोस्। विकास भनेको केवल पुल, सडक, भवन र उद्घाटनको संख्या होइन; विकास भनेको विश्वास हो, न्याय हो, अवसर हो, श्रमको सम्मान हो, र साझा राष्ट्रिय आत्मगौरवको निर्माण हो।

त्यसैले नेता कस्तो हुनुपर्छ भन्ने प्रश्नमा अब हामीले अलमलिनु हुँदैन। देशलाई पदको लोभ गर्ने मानिस होइन, जिम्मेवारी बोक्न सक्ने नेतृत्व चाहिन्छ। भीड तान्ने भाषण होइन, जनताको जीवनमा फर्केर देखिने काम चाहिन्छ। देशलाई यस्तो नेता चाहिन्छ, जसले आलोचना सुन्न सकोस्, गल्ती स्वीकार्न सकोस्, जित्दा विनम्र रहोस्, हार्दा मर्यादित रहोस्। साँचो नेता त्यो हो, जसले आफ्ना समर्थकको जयजयकार मात्र होइन, असहमत नागरिकको पीडा पनि सुन्न सक्छ। साँचो नेता त्यो हो, जसले राज्यलाई निजी सम्पत्ति ठान्दैन, जनताको विश्वासको धरोहर ठान्छ। साँचो नेता त्यो हो, जसले आफूलाई मत दिने नागरिकलाई मात्र होइन, आफूलाई नमान्ने नागरिकलाई पनि समान सम्मान दिन्छ। नेतृत्व भनेको मञ्चमा उभिएर ठूलो देखिनु मात्र होइन; कठिन घडीमा देशलाई फुट्न नदिई सँगै राख्न सक्ने नैतिक उचाइ हो।

मतदाताले कसरी निर्णय गर्ने भन्ने ठाउँमा नै भोलिको नेपालको गुणस्तर लुकेको छ। अनुहार हेरेर होइन, चरित्र हेरेर निर्णय गर्नुपर्छ। भबिस्यको वाचा सहित विगतको काम हेरेर निर्णय गर्नुपर्छ। हल्ला पछ्याएर होइन, तथ्य समातेर निर्णय गर्नुपर्छ। भीड कता छ भनेर मात्र नभई सत्य कता छ भनेर निर्णय गर्नुपर्छ। सामाजिक सञ्जालका कृत्रिम लहर, सम्पादित दृश्य, अफवाह, आवेग, भावनात्मक खेल, र क्षणिक उत्तेजनाले विवेकलाई अपहरण गर्न सक्छन्। पैसा, उपहार, भोज, सवारी, दबाब, नाता, कृपा वा डरका आधारमा गरिएको मतदान स्वतन्त्र निर्णय हुँदैन; त्यो त आफ्नै अधिकारलाई अरूको हातमा बुझाएको क्षण हो। लोकतन्त्र बचाउने सबैभन्दा ठूलो शक्ति मतपेटिकामा होइन, मतदाताको अन्तःकरणमा बस्छ।

भोट बेच्नु किन आत्मघात हो भन्ने कुरा हामीले अझ गहिरो गरी बुझ्नुपर्छ। भोट बेच्नु भनेको पाँच वर्षको अधिकार बेच्नु हो। सानो लाभका लागि ठूलो भविष्य गुमाउनु हो। आजको केही रकम, केही सुविधा, केही सम्बन्ध, केही कृपा, वा केही दबाबका कारण गरिएको निर्णयले भोलिको पुस्ताले शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा, रोजगारी र न्यायका रूपमा महँगो मूल्य चुकाउनुपर्ने हुन सक्छ। “मेरो एक मतले के फरक पार्छ?” भन्ने सोच नै लोकतन्त्रको सबैभन्दा खतरनाक कमजोरी हो। किनकि कहिलेकाहीँ चुनाव साँच्चिकै एक मतले हार–जित हुन सक्छ। अझ ठूलो अर्थमा भन्ने हो भने, राष्ट्रको दिशा यस्तै ‘सानो’ ठानिएका निर्णयहरूको थुप्रोबाटै बदलिन्छ। मत सानो हुँदैन; मतप्रति हाम्रो चेतना मात्र सानो भएको हो।

मतदानको दिनको नागरिकता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। लोकतन्त्र केवल मतदान गर्न पाउनुमा मात्र सुन्दर हुँदैन; शान्त, सभ्य, धैर्यवान र मर्यादित रूपमा मतदान गर्न सक्नुमा पनि सुन्दर हुन्छ। मतदान केन्द्रमा जाँदा हामी केवल व्यक्तिगत अधिकार प्रयोग गरिरहेका हुँदैनौँ; हामी एउटा साझा राष्ट्रिय संस्कार निर्माण गरिरहेका हुन्छौँ। त्यसैले उक्साहटमा नआऔँ, झगडामा नफसौँ, अफवाह नफैलाऔँ, अनावश्यक भिडन्त नबनाऔँ। आफ्नो कर्तव्य पूरा गरौँ र अरूलाई पनि मतदान गर्न प्रेरित गरौँ। यो दिन केवल जितको दिन होइन, नागरिक परिपक्वताको परीक्षा पनि हो। नेपालले संसारलाई यही सन्देश दिनुपर्छ—यो देश अझै मतपेटिकामार्फत आफ्नो आशा बचाइरहेको छ, र अझै नागरिकको विवेकमा विश्वास राखिरहेको छ।

नतिजापछि जित्नेहरूका लागि सन्देश अझ गहिरो छ। जितेपछि घमण्ड नगरौँ। तपाईंको पक्षमा मत आएको छ भन्दैमा सम्पूर्ण सत्य पनि तपाईंको पक्षमै आयो भन्ने भ्रम पाल्नु हुँदैन। तपाईंलाई नछानेका नागरिक पनि यही देशका समान अधिकार भएका नागरिक हुन्। उनीहरूको मत, भावना, आशा, आलोचना र असहमति पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्। चुनाव एक मतले पनि हार–जित हुन सक्छ; त्यसैले हार्ने पक्षका अनुभव, सुझाव, चेतावनी र असहमतिलाई बेवास्ता गर्नु परिपक्वता होइन। अब सरकार बनाउने हो भने परामर्श, सहकार्य, संवाद र समावेशीपन देखाउनुपर्छ। विजयलाई प्रतिशोध, अपमान वा दम्भमा बदल्नेहरूले सत्ता त पाउलान्, तर इतिहासको सम्मान पाउँदैनन्। साँचो विजेता त्यो हो, जसले आफ्ना आलोचकलाई पनि शत्रु होइन, राष्ट्रको साझेदार ठान्न सक्छ।

हार्नेहरूका लागि पनि लोकतन्त्रमा अपरिहार्य भूमिका छ। हारपछि आक्रोश, विघटन, वा असहिष्णुताको बाटो रोज्नु जनादेशको सम्मान होइन, अपमान हो। सभ्य, जिम्मेवार र दूरदर्शी प्रतिपक्ष लोकतन्त्रको मेरुदण्ड हो। सही निर्णयमा समर्थन गर्ने र गलत निर्णयमा दृढ विरोध गर्ने संस्कार बिना राष्ट्र स्वस्थ रहँदैन। प्रतिपक्ष हुनु भनेको देशको विरोध गर्नु होइन; देशलाई गलत बाटोमा जानबाट रोक्ने जिम्मेवारी बोक्नु हो। देश जलाएर प्रतिपक्ष बन्न सजिलो छ, देश जोगाएर प्रतिपक्ष बन्न कठिन छ। तर इतिहासले सधैँ कठिन बाटो रोज्नेहरूलाई नै सम्झिन्छ। जो हारेर पनि राष्ट्रको पक्षमा उभिन्छ, ऊ पराजित हुँदैन; ऊ लोकतन्त्रको नैतिक उचाइमा उभिएको हुन्छ।

तर चुनावपछिको सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी फेरि पनि जनतामाथि नै आउँछ। चुनावअघि जुन पार्टीको नारा लगाए पनि, चुनावपछि देश सबैको हो।अब जित्नेको अन्धभक्ति र हार्नेको अन्धसमर्थनमा अल्झिने समय होइन। अब सिर्जनात्मक, सहयोगी र जिम्मेवार नागरिक बन्ने समय हो। सरकार सही बाटोमा हिँड्दा साथ दिने, गलत हुँदा स्पष्ट रूपमा प्रश्न गर्ने, भ्रष्टाचार देख्दा बोल्ने, राम्रो काम हुँदा स्वीकार गर्ने, र आवश्यक पर्दा जनताले नै प्रमुख प्रतिपक्षको नैतिक भूमिका निभाउने संस्कार निर्माण गर्नुपर्छ। लोकतन्त्र मतदानको दिन सकिँदैन; वास्तवमा त्यहीँबाट झन् सुरु हुन्छ। मत हालेर घर फर्कँदा जिम्मेवारी सकिँदैन, त्यहाँबाट नागरिकता अझ गहिरो बन्छ। देशलाई केवल सरकारहरूले जोगाउँदैनन्; सचेत, साहसी र जिम्मेवार जनताले जोगाउँछन्।

अन्ततः देश कुनै एक दल, एक नेता, एक समूह वा एक विजेताको मात्र होइन—सबैको हो। अब हामीले मत हाल्नेछौँ, तर त्यहि समयदेखि अझ ठूलो काम बाँकी रहनेछ: परिणामलाई मर्यादित बनाउने, असहमतिलाई सभ्य बनाउने, र राष्ट्रलाई साझा बनाउने। हामीले धेरै निराशा देखेका छौँ, धेरै वाचा भंग भएका देखेका छौँ, धेरै अवसरहरू खेर गएको देखेका छौँ; तर त्यसैले आशा मरेको हुँदैन। जबसम्म नागरिकको विवेक जीवित छ, जबसम्म इमानलाई पूरै हराउन दिइएको छैन, जबसम्म जिम्मेवारीको आवाज पूर्ण रूपमा मौन भएको छैन, तबसम्म नेपालका लागि अझै अन्तिम उत्तर बाँकी छ। राष्ट्रलाई धेरैपटक निराश तुल्याइए पनि आशाको अन्तिम दीप निभिसकेको हुँदैन। जबसम्म विवेक, इमान र जिम्मेवारी जीवित छन्, तबसम्म नेपालका लागि भोलि अझै सम्भव छ।आउनुहोस्, शान्त, सभ्य र सचेत भएर मतदान गरौँ, र मतपत्रमा आफूले चाहेको नेपालको भविष्य लेखौँ।