ऊर्जा : राष्ट्रको शक्ति, गति र भविष्यको आधार

-खेम शर्मा

काठमाडौँ, २९ पुस । ऊर्जा कुनै राष्ट्रका लागि केवल उज्यालो बाल्ने साधन मात्र होइन यो राष्ट्रको गति, आत्मनिर्भरता, निर्णय–स्वतन्त्रता र दीर्घकालीन अस्तित्वसँग गाँसिएको रणनीतिक शक्ति हो ।

जहाँ ऊर्जा सुलभ, स्थिर र किफायती हुन्छ, त्यहाँ उद्योग चल्छ, कृषि आधुनिक बन्छ, सेवा क्षेत्र विस्तार हुन्छ र नागरिक जीवन सहज बन्छ । जहाँ ऊर्जा अनिश्चित हुन्छ, त्यहाँ सम्भावना हुँदाहुँदै पनि राष्ट्र थकित देखिन्छ । नेपालजस्तो विकास आकांक्षी तर संरचनागत कमजोरी बोकेको देशका लागि ऊर्जा पूर्वाधार मात्र होइन राष्ट्रको भविष्य चलाउने इञ्जिन हो । “ऊर्जा राष्ट्रको सुविधा होइन राष्ट्रको सामर्थ्य हो ।”

नेपाल ऊर्जा सम्भावनाका हिसाबले दुर्लभ रूपमा सम्पन्न देश हो । जलविद्युत्, सौर्य, पवन र जैविक ऊर्जाका स्रोतहरूले नेपाललाई दीर्घकालीन ऊर्जा सम्पन्न राष्ट्र बन्ने आधार दिएका छन् । तर, सम्भावना हुनु र शक्ति बन्नु एउटै कुरा होइन । सम्भावना नीति, संस्था, अनुशासन र प्रविधिसँग नजोडिँदा आँकडामा सीमित रहन्छ । यही कारण ऊर्जा लामो समय बहसको विषय बन्यो तर आर्थिक रूपान्तरणको मेरुदण्ड बन्न सकेन । नेपालवाद यस अन्तरलाई स्पष्ट रूपमा देख्छ-समस्या स्रोतको होइन रूपान्तरण गर्ने क्षमताको हो । “सम्भावना तब शक्ति बन्छ जब संरचनाले त्यसलाई चलाउन जान्दछ ।”

ऊर्जा क्षेत्रको कमजोरी उत्पादनमा मात्र होइन प्रणालीगत असन्तुलनमा झल्किन्छ । कतै उत्पादन बढ्यो तर प्रसारण कमजोर रह्यो । कतै प्रसारण बन्यो तर औद्योगिक उपयोगको दिशा अस्पष्ट रह्यो । कतै नीति आयो तर निरन्तरता रहेन । ऊर्जा उत्पादन, प्रसारण, वितरण, उपयोग, व्यापार र अनुसन्धान सबै एक-आपसमा जोडिएको एकीकृत प्रणाली हुन् । एउटा कडी कमजोर हुँदा सम्पूर्ण संरचना सुस्त हुन्छ । नेपालवाद ऊर्जा क्षेत्रलाई परियोजनाको सूची होइन राष्ट्रिय प्रणालीका रूपमा हेर्नुपर्ने स्पष्ट धारणा राख्छ । “ऊर्जा टुक्राटुक्रामा होइन प्रणालीका रूपमा बलियो हुनुपर्छ।”

ऊर्जा राष्ट्रको कच्चा शक्ति होइन संरचनात्मक क्षमता हो । सस्तो र भरपर्दो ऊर्जा उपलब्ध भयो भने उद्योग स्वाभाविक रूपमा विस्तार हुन्छ । कृषि यान्त्रीकरण हुन्छ । यातायात विद्युतीय दिशातर्फ जान्छ र सेवा क्षेत्र प्रतिस्पर्धी बन्छ । ऊर्जा महँगो र अनिश्चित भयो भने उत्पादन लागत बढ्छ । उद्योग पलायन हुन्छ । र, अर्थतन्त्र खुम्चिन्छ । त्यसैले ऊर्जा कुनै क्षेत्रको सहायक साधन होइन सम्पूर्ण विकासको रक्तसञ्चार हो । नेपालवाद ऊर्जा नीति र औद्योगिक नीतिलाई अलग होइन एउटै राष्ट्रिय रूपान्तरणको अङ्ग मान्छ । “ऊर्जा सुदृढ भयो भने विकासलाई धकेल्नु पर्दैन, विकास आफैँ अघि बढ्छ ।”

जलविद्युत् नेपालको ठोस दीर्घकालीन ऊर्जा आधार हो । तर, यसलाई परियोजनाको संख्या वा मेगावाटको गणनामा मात्र सीमित गर्नु रणनीतिक भूल हो । जलविद्युत् कहाँ, कसरी र कुन उद्देश्यका लागि प्रयोग भयो ? यही निर्णायक हुन्छ । उद्योग, कृषि, विद्युतीय यातायात र निर्यातसँग जोडिएको जलविद्युत् मात्र राष्ट्रिय समृद्धिको आधार बन्छ । ऊर्जा उत्पादनले मात्र होइन ऊर्जा उपयोगको दिशाले राष्ट्रको भविष्य निर्धारण गर्छ । “बिजुली उत्पादनले मात्र होइन सही प्रयोगले राष्ट्र बनाउँछ ।”

प्रसारण संरचना ऊर्जा प्रणालीको निर्णायक मेरुदण्ड हो । उत्पादन भएको ऊर्जा सुरक्षित र स्थिर रूपमा उद्योग, सहर र ग्रामीण क्षेत्रमा नपुगेसम्म सम्भावना अधूरो रहन्छ । दीर्घकालीन प्रसारण योजना, सब–स्टेशन सुदृढीकरण, राष्ट्रिय विद्युत् जालो विस्तार र क्षेत्रीय जडान ऊर्जा भविष्यका आधार हुन् । प्रसारणमा गरिएको लगानी उत्पादनभन्दा कम महत्त्वपूर्ण होइन; यही लगानीले उत्पादनलाई अर्थ दिन्छ । “जहाँ प्रसारण कमजोर हुन्छ, त्यहाँ उत्पादन मौन हुन्छ ।”

नवीकरणीय ऊर्जा विविधीकरण नेपालका लागि रणनीतिक आवश्यकता हो । जलविद्युत् आधारमा उभिएर सौर्य, पवन र जैविक ऊर्जालाई एकीकृत गर्नु ऊर्जा सुरक्षाको मार्ग हो । यसले वातावरणीय सन्तुलन मात्र होइन प्रणालीगत लचकता पनि दिन्छ । ऊर्जा विविधीकरणले जोखिम घटाउँछ, आपूर्ति स्थिर बनाउँछ र दीर्घकालीन आत्मनिर्भरता सुनिश्चित गर्छ । हरित ऊर्जा सहायतामुखी कार्यक्रम होइन राष्ट्रिय जिम्मेवारीका रूपमा विकास हुनुपर्छ । “विविध ऊर्जा नै दीर्घकालीन सुरक्षा हो ।”

ऊर्जा शासनबिना ऊर्जा शक्ति बन्दैन । स्पष्ट नियामक संरचना, राजनीतिक हस्तक्षेपबाट मुक्त निर्णय प्रणाली, पूर्वानुमेय नीति र संस्थागत अनुशासन ऊर्जा क्षेत्रको आधार हुन् । परियोजना ढिलाइ, नीतिगत अस्थिरता र मूल्य निर्धारणमा अनिश्चितताले ऊर्जा क्षेत्रको विश्वसनीयता घटाएको छ । नेपालवाद ऊर्जा शासनलाई व्यक्ति केन्द्रित होइन संस्था केन्द्रित बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखाउँछ । “ऊर्जा संकटको जरा प्रविधिमा होइन शासनमा हुन्छ ।”

ऊर्जा मूल्य निर्धारण सामाजिक न्याय र उत्पादन–क्षमताबीच सन्तुलनमा आधारित हुनुपर्छ । ऊर्जा सस्तो हुनुपर्छ । तर, अव्यवस्थित अनुदानबाट होइन; उत्पादकत्व बढाउने संरचनाबाट । घरेलु उपभोग, उद्योग र निर्यातका लागि फरक–फरक रणनीतिक मूल्य संरचनाबिना ऊर्जा विकास दिशाहीन हुन्छ । ऊर्जा मूल्य लोकलुभावन होइन विकास उपकरण हुनुपर्छ । “ऊर्जा मूल्य नीति अर्थतन्त्र चलाउने हतियार हो, लोकप्रियताको नारा होइन ।”

ऊर्जा क्षेत्रको दीर्घकालीन शक्ति मानव पूँजी र प्रविधिमा निहित हुन्छ । इन्जिनियरिङ, विद्युत् जालो व्यवस्थापन, भण्डारण प्रविधि, बुद्धिमान प्रणाली, अनुसन्धान र स्वदेशी प्राविधिक क्षमताबिना ऊर्जा आत्मनिर्भर हुँदैन । नेपालवाद ऊर्जा क्षेत्रलाई मानव–सीप, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनसँग जोड्ने दीर्घकालीन दृष्टिमा उभिन्छ । “ऊर्जा भविष्य तार र टर्बाइनले होइन ज्ञानले सुरक्षित गर्छ।”

अन्ततः ऊर्जा कुनै एक मन्त्रालयको विषय होइन राष्ट्रको दीर्घकालीन सभ्यतागत छनोट हो । सस्तो, भरपर्दो र पर्याप्त ऊर्जाबिना औद्योगिक रूपान्तरण सम्भव हुँदैन । कृषि आधुनिकीकरण अधुरो रहन्छ र यातायात रूपान्तरण असम्भव हुन्छ । ऊर्जा सुदृढ भयो भने राष्ट्रको गति आफैं बढ्छ । नेपाल अब ऊर्जा सम्भावनाको देश मात्र होइन ऊर्जा उत्पादन, उपयोग, शासन र भविष्य निर्माण गर्ने राष्ट्र बन्ने चरणमा उभिएको छ । “ऊर्जा बलियो भयो भने राष्ट्रले भविष्य खोज्न पर्दैन, भविष्य आफैँ निर्माण हुन्छ।”

१. राष्ट्रिय ऊर्जा दृष्टि, नीति र दीर्घकालीन लक्ष्य

ऊर्जा नीति कुनै एक मन्त्रालयको कागज होइन यो उद्योग, कृषि, यातायात, वातावरण र राष्ट्रिय सुरक्षालाई एउटै दिशामा बाँध्ने दीर्घकालीन प्रतिबद्धता हो । यस उपशीर्षकले २०–३० वर्षका स्पष्ट लक्ष्य, माग-आपूर्तिको वैज्ञानिक पूर्वानुमान र ऊर्जा मिश्रणको सन्तुलन (जलविद्युत्, सौर्य, पवन, जैविक ऊर्जा र भण्डारण) तय गर्छ । ट्यारिफ, अनुमति, लगानी नियम, विद्युत् जालो योजना र निर्यात मार्गचित्र सरकार बदलिँदा नबदलिने गरी संस्थागत हुनुपर्छ ।

ऊर्जा–आधारित औद्योगिकीकरणका लागि समर्पित आपूर्ति लाइन, स्थिर २४ घण्टा आपूर्ति र पूर्वानुमेय दर चाहिन्छ । क्षेत्रीय सहकार्य, जलवायु जोखिम व्यवस्थापन, र सूचकसहित सार्वजनिक प्रतिवेदनमार्फत प्रगति परीक्षण गरिन्छ । ऊर्जा नियामक स्वायत्त, तथ्याङ्क खुला, परियोजना पाइपलाइन सार्वजनिक, र बजेट/ऋण व्यवस्थापन पारदर्शी हुनुपर्छ । यसले लगानीकर्ता र उपभोक्ता दुवैको भरोसा बनाउँछ । नतिजा आधारित अनुशासनलेनै नीति सफल बनाउँछ । “ऊर्जा दृष्टि स्पष्ट भयो भने भविष्य सुरक्षित हुन्छ।”

२. जलविद्युत उत्पादन क्षमता विस्तार तथा परियोजना कार्यान्वयन

जलविद्युत् नेपालको प्राकृतिक उपहार मात्र होइन राष्ट्रिय समृद्धि र वैदेशिक आम्दानीको दीर्घकालीन आधार हो । यस उपशीर्षकले उत्पादन विस्तारलाई मेगावाटको सूची होइन समयबद्ध कार्यान्वयन, लागत नियन्त्रण र सही उपयोगसँग बाँध्छ । ठूला परियोजना र जलाशययुक्त आयोजनाको सन्तुलनले जाडोयामको अभाव घटाउँछ र निर्यातलाई विश्वसनीय बनाउँछ । अनुमति, जग्गा, वातावरणीय स्वीकृति र विवाद समाधानमा एकीकृत निर्णय तथा अङ्कीय प्रक्रिया चाहिन्छ ।

सार्वजनिक–निजी साझेदारीमा जोखिम न्यायपूर्ण बाँडफाँट, सम्झौताको विश्वसनीयता र नीतिगत स्थिरता अनिवार्य छ । स्थानीय समुदायसँग लाभ–वितरण, रोजगारी प्राथमिकता र पारदर्शी पुनर्स्थापना सुनिश्चित भए आयोजनाको सुरक्षा बढ्छ । साथै, परियोजना पूरा भएपछि सञ्चालन–मर्मत, जलप्रवाह व्यवस्थापन, सुरक्षा मापदण्ड, र स्वदेशी सामग्री/प्राविधिक क्षमताको विकासले लागत घटाउँछ र दीर्घकालीन विश्वसनीयता बढाउँछ । ढिलाइ, भ्रष्टाचार र ठेक्का–राज अन्त्य नै प्राथमिक सुधार हो; यसैबाट आत्मविश्वास बढ्छ । “पानीलाई शक्ति बनाउने गति नै राष्ट्रको गति हो ।”

३. प्रसारण लाइन विस्तार, ग्रिड आधुनिकीकरण तथा ऊर्जा सुरक्षा

ऊर्जा उत्पादनले मात्र अर्थतन्त्र चल्दैन । उत्पादित विद्युत् सही ठाउँमा, सही समयमा र सही गुणस्तरमा पुर्‍याउने प्रसारण र विद्युत् जालो नै निर्णायक हुन्छ । यस उपशीर्षकले पूर्व–पश्चिम मेरुदण्ड, उत्तर–दक्षिण जोड, आन्तरिक लूप, सब-स्टेशन सुदृढीकरण र क्षेत्रीय जडानलाई एकीकृत योजनामा राख्छ । आधुनिक विद्युत् जालोका लागि स्वचालित नियन्त्रण, वास्तविक–समय सन्तुलन, आकस्मिक प्रतिक्रिया, र लचकता बढाउने संरचना आवश्यक छ ।

अङ्कीय सुरक्षा, विपद्–सहनशील डिजाइन र सुरक्षित तथ्याङ्क प्रवाह बिना ऊर्जा सुरक्षा अधुरो हुन्छ । प्रणालीगत हानि घटाउन फिडर–स्तर निगरानी, प्राविधिक मर्मत र अनुशासन चाहिन्छ । ग्रिड संहिताको कडाइ, खुला पहुँच नियम, उत्पादन कटौतीको न्यायपूर्ण व्यवस्थापन, भण्डारण र विद्युतीय यातायातको लोड समायोजन, तथा निर्यातका लागि मापदण्ड मिलानले प्रणालीलाई बजार–उपयुक्त बनाउँछ । स्थिरता, पारदर्शिता र प्राविधिक क्षमतामा लगानी नै यस रूपान्तरणको इन्धन हो । “प्रसारण बलियो भए मात्र ऊर्जा शक्ति बन्छ ।”

४. नवीकरणीय ऊर्जा सौर्य, पवन तथा वैकल्पिक स्रोत विकास

ऊर्जा सुरक्षा एउटै स्रोतमा निर्भर भएर टिक्दैन । यस उपशीर्षकले जलविद्युत् आधारमा उभिएर सौर्य, पवन, जैविक ऊर्जा, फोहोरबाट ऊर्जा, माइक्रो–हाइड्रो र स्थानीय भण्डारणलाई समन्वित रूपमा बढाउने मार्ग दिन्छ । छानामा सौर्य, कृषि सिँचाइका सौर्य पम्प, र उद्योगका मिश्रित प्रणालीले विद्युत् जालोमाथिको दबाब घटाउँछ । पवनका लागि वैज्ञानिक मापन, स्थान छनोट र जालो जडान प्राथमिक हुन्छ ।

जैविक ऊर्जा र फोहोर–ऊर्जाले वन दबाब घटाउँछ र सहरको फोहोर व्यवस्थापन सुधार्छ । नवीकरणीय स्रोत अस्थिर भएकाले भण्डारण, लोड व्यवस्थापन र बुद्धिमान नियन्त्रण अनिवार्य छ। दुईतर्फी मिटरिङ जस्ता स्पष्ट नियम, सस्तो वित्त, कर–प्रोत्साहन, र सामुदायिक सूक्ष्म–जालोले दुर्गम क्षेत्रमा दिगो पहुँच दिन्छ । स्वदेशी जडानकर्ता/प्राविधिक उत्पादन, गुणस्तर मापदण्ड र वातावरणीय सुरक्षा अपनाउँदा विस्तार र भरोसायोग्य हुन्छ । यो कार्यक्रम होइन राष्ट्रको दायित्व र अवसर पनि हो । “विविध ऊर्जा नै दीर्घकालीन सुरक्षा हो ।”

५. ऊर्जा व्यापार, निर्यात रणनीति तथा क्षेत्रीय ऊर्जा सहकार्य

ऊर्जा व्यापार आम्दानी मात्र होइन दीर्घकालीन कूटनीति र आर्थिक सुरक्षाको साधन हो । यस उपशीर्षकले अतिरिक्त स्वच्छ ऊर्जा निर्यातलाई संस्थागत बनाउन उत्पादनको विश्वसनीयता, जलाशययुक्त सन्तुलन र प्रणालीगत स्थिरता पहिले सुनिश्चित गर्छ । सीमापार उच्च भोल्टेज प्रसारण, प्राविधिक मापदण्ड मिलान र सुरक्षित विद्युत् जालो सञ्चालनबिना व्यापार सम्भव हुँदैन ।

दीर्घकालीन विद्युत खरिद सम्झौता, पारदर्शी मूल्य निर्धारण, मुद्रा जोखिम व्यवस्थापन र विवाद समाधान संयन्त्रले बजार टिकाउ बनाउँछ । क्षेत्रीय बजारमा सहभागिताले एकदेशीय निर्भरता घटाउँछ । निर्यात गर्दा घरेलु उद्योग र नागरिकको प्राथमिक आपूर्ति सुरक्षित राख्ने नियम स्पष्ट हुनुपर्छ । ताकि व्यापारले भित्री विकास नदबाओस् । मौसमी अदलाबदली, माग उतारचढाव रणनीति, व्यापार कक्ष, पूर्वानुमान प्रणाली र कार्बन मूल्य–लाभसमेत उपयोग गर्दा आम्दानी स्थिर हुन्छ । यही स्थिरताले मुद्रा र बजेट दुवै सुदृढ बनाउँछ। “विश्वसनीय आपूर्ति नै सबैभन्दा बलियो ऊर्जा कूटनीति हो ।”

६. विद्युत वितरण प्रणाली, गुणस्तर सुधार तथा ऊर्जा क्षति (हानी) न्यूनीकरण

ऊर्जा प्रणालीको वास्तविक परीक्षा उत्पादन केन्द्रमा होइन उपभोक्ताको ढोकामा हुन्छ । यस उपशीर्षकले वितरण सञ्जाललाई ओभरलोड, असन्तुलन र पुराना उपकरणबाट मुक्त गरी सुरक्षित, स्थिर र गुणस्तरीय बनाउने लक्ष्य राख्छ । भोल्टेज उतार–चढाव, ट्रिपिङ, ट्रान्सफर्मर क्षति र लाइन ड्रप घटाउन फिडर पृथकीकरण, क्यापासिटर, आधुनिक ट्रान्सफर्मर र समयमै मर्मत आवश्यक छ । अङ्कीय निगरानी, बुद्धिमान मिटर, स्वचालित स्विचिङ र आवश्यक ठाउँमा भूमिगत केबलिङले सेवाको भरोसा बढाउँछ । प्राविधिक र गैर-प्राविधिक हानि नियन्त्रणका लागि फिडर–स्तर लेखा, निरीक्षण, चोरी नियन्त्रण र पारदर्शी बिलिङ अनिवार्य छ ।

कर्मचारीको सीप, सुरक्षा संस्कार र सेवा–अनुशासनबिना प्रविधि टिक्दैन। २४ घण्टा ग्राहक सेवा, अवरोध प्रतिक्रिया टोली, कार्यसम्पादन सूचक, र हानि घटाउने प्रोत्साहन/दण्ड प्रणाली लागू हुँदा वितरण संस्था उत्तरदायी हुन्छ । उद्योग क्षेत्रका लागि लाइनले लगानी जोखिम घटाउँछ । “स्थिर उज्यालो नै उत्पादनशील अर्थतन्त्रको आधार हो ।”

७. उद्योग, कृषि तथा यातायातका लागि ऊर्जा समर्थन मोडेल

ऊर्जा तब मूल्यवान हुन्छ जब त्यसले उत्पादन बढाउँछ । यस उपशीर्षकले उद्योग, कृषि र यातायातलाई ऊर्जा प्रणालीसँग सिधै जोड्ने समर्थन मोडेल बनाउँछ । उद्योगका लागि समर्पित आपूर्ति लाइन, २४ घण्टा स्थिर आपूर्ति, भोल्टेज निरन्तरता र पूर्वानुमेय दरले प्रतिस्पर्धा बढाउँछ । कृषिमा विद्युतीय सिँचाइ, चिस्यान भण्डारण, डेरी/प्रशोधन र सौर्य पम्पले जोखिम घटाएर उत्पादन बढाउँछ । यातायातमा चार्जिङ सञ्जाल, राजमार्ग–आधारित तीव्र चार्जिङ, बुद्धिमान बिलिङ र विद्युत् जालो तयारीबिना विद्युतीय रूपान्तरण सम्भव हुँदैन ।

मन्त्रालयबीच संयुक्त योजना, माग पूर्वानुमान र तथ्याङ्क साझेदारी अनिवार्य छ । उद्योग करिडोर र पार्कमा सब–स्टेशन क्षमता अघि नै बढाउने, कृषि क्लस्टरमा लाइन विस्तार प्राथमिक गर्ने, र सार्वजनिक सवारीको विद्युतीकरण गर्ने नीति चाहिन्छ । कम माग प्रोत्साहन, चार्जिङ मापदण्ड, र ब्याट्री पुनर्चक्रण व्यवस्थाले यो रूपान्तरण टिकाउ बनाउँछ । “ऊर्जा सही ठाउँमा पुग्यो भने समृद्धि स्वाभाविक बन्छ ।”

८. ऊर्जा दक्षता तथा बुद्धिमान प्रविधि अपनाउने प्रणाली

ऊर्जा उत्पादन बढाउनु मात्रै पर्याप्त छैन; ऊर्जालाई दक्ष रूपमा प्रयोग गर्नु नै आधुनिक परिपक्वता हो । यस उपशीर्षकले अनावश्यक खपत, नोक्सानी र अप्रभावी उपकरण घटाएर कम ऊर्जामा बढी परिणाम निकाल्ने प्रणाली बनाउँछ । बुद्धिमान मिटर, लोड व्यवस्थापन, वास्तविक–समय तथ्याङ्क र स्वचालित नियन्त्रणले निर्णयलाई पूर्वानुमानात्मक बनाउँछ । उद्योगमा ऊर्जा अडिट, उच्च-दक्षता मोटर/मेसिन, ताप पुनःप्रयोग र प्रक्रिया स्वचालनले लागत घटाउँछ । घरपरिवार र सेवाक्षेत्रमा दक्ष बत्ती, उपकरण मापदण्ड र भवन ऊर्जा कोडले लाखौँ सानो बचतलाई राष्ट्रिय स्रोत बनाउँछ ।

कर–प्रोत्साहन र न्यून-दक्ष प्रविधिमा क्रमिक निरुत्साह आवश्यक छ। सरकारी भवन, सडक बत्ती, विद्यालय र अस्पतालमा दक्ष प्रविधि अनिवार्य गर्दा राज्य स्वयं उदाहरण बन्छ । ऊर्जा सेवा संस्था ढाँचा, हरित वित्त र उपभोक्ता सचेतना अभियानले निजी लगानी पनि सक्रिय बनाउँछ । “बचत गरिएको ऊर्जा नै सबैभन्दा सस्तो ऊर्जा हो ।”

९. निजी क्षेत्र, सार्वजनिक–निजी साझेदारी तथा ठूलो लगानी आकर्षण संरचना

ठूला पूर्वाधार र ऊर्जा परियोजनामा लगानी सहुलियतले होइन भरोसा र स्थिरताले आउँछ । यस उपशीर्षकले निजी क्षेत्र र सार्वजनिक–निजी साझेदारीलाई ठेक्काको विकल्प होइन विकासको साझेदार बनाउने संरचना दिन्छ । जोखिम न्यायपूर्ण बाँडफाँड, पारदर्शी परियोजना छनोट, सन्तुलित सम्झौता र छिटो विवाद समाधानबिना साझेदारी टिक्दैन ।

कर, ट्यारिफ, श्रम नियम र नियमन दीर्घकालीन रूपमा पूर्वानुमेय हुनुपर्छ । एकीकृत अनुमति, अङ्कीय आवेदन, स्पष्ट समयसीमा र उत्तरदायी निकायले ढिलाइ घटाउँछ। घरेलु पूँजी सहभागिता, स्थानीय आपूर्ति शृंखला र भ्रष्टाचार–मुक्त कार्यान्वयनले परियोजना सामाजिक रूपमा स्वीकार्य बन्छ । लगानी सुरक्षा कानून, प्रतिफल हस्तान्तरणको स्पष्ट व्यवस्था, र मुद्रा जोखिमका लागि जमानत/बीमा उपकरण चाहिन्छ । परियोजना–तयारी कोष, मानक साझेदारी ढाँचा, खुला तथ्याङ्क र सार्वजनिक सुनुवाइले गोप्य सम्झौता घटाउँछ । यसरी मात्र लागत घट्छ, गुणस्तर बढ्छ, र समयमै नतिजा देखिन्छ सधैं । “विश्वास बनेपछि पूँजी आफैँ आउँछ ।”

१०. ऊर्जा अनुसन्धान, नवप्रवर्तन तथा भविष्य–तयारी प्रविधि विकास

ऊर्जाको भविष्य आज गरिने अनुसन्धान र नवप्रवर्तनले तय गर्छ । यस उपशीर्षकले विश्वविद्यालय, उद्योग र सार्वजनिक निकायलाई एकै समस्या–समाधान शृंखलामा जोडेर स्वदेशी प्रविधि विकास गर्ने लक्ष्य राख्छ । विद्युत् जालोको अङ्कीयकरण, पूर्वानुमान प्रणाली, स्वचालित सञ्चालन, र अङ्कीय सुरक्षा संरचनामा अनुसन्धान भए प्रणाली विश्वसनीय हुन्छ। नवीकरणीय ऊर्जाको उपयोगका लागि ब्याट्री भण्डारण र पम्प्ड–स्टोरेज जस्ता समाधान प्राथमिक हुन्छन् ।

स्वच्छ ऊर्जाबाट हरित हाइड्रोजन उत्पादनले यातायात र उद्योगका नयाँ अवसर खोल्छ । प्रयोगशाला, अनुकरण केन्द्र, अनुसन्धान कोष, छात्रवृत्ति र करियर मार्ग बिना मानव पूँजी टिक्दैन। अनुसन्धानलाई कागजमा होइन, परियोजनाबाट बजारमा लैजान नवउद्यम प्रवर्द्धन केन्द्र, बौद्धिक सम्पत्ति दर्ता सहायता, र सरकारी खरिदमा नवप्रवर्तनमैत्री व्यवस्था चाहिन्छ । क्षेत्रीय सहकार्य, खुला तथ्याङ्क र परीक्षण मापदण्डले नेपाली समाधान विश्वस्तरमा उकास्छ । यही बाटोले भविष्यको जोखिम घटाउँछ । “ज्ञानमा लगानी नै ऊर्जा नेतृत्व हो ।”

सरोकारवालाई सोध्न बिर्सनै नहुने ११ प्रश्न

१) १०–२०–३० वर्षको “राष्ट्रिय ऊर्जा दृष्टि/ऊर्जा नक्सा” तपाईं कहिले सार्वजनिक गर्नुहुन्छ ?

उत्पादन–प्रसारण–वितरण–भण्डारण–नवीकरणीय–निर्यातको एकीकृत रोडम्याप, वार्षिक लक्ष्य, बजेट ढाँचा, मिति र जिम्मेवार निकाय-ठ्याक्कै के–के समेटेर कुन मितिमा दस्तावेज जारी हुन्छ ?

२) १२ महिनाभित्र जनताले आफ्नै आँखाले देख्ने ३ ठोस परिवर्तन तपाईं के–के दिनुहुन्छ ?

(क) अघोषित लोडसेडिङ “०” कायम: कुन मितिबाट, कुन निकायको प्रतिवेदनबाट प्रमाणित गर्नुहुन्छ ?

(ख) भोल्टेज/ट्रिपिङ घटाउने प्राथमिक फिडर सुधार; पहिलो वर्ष कुन–कुन फिडर/क्षेत्र ? कति % समस्या घट्छ ?

(ग) हानी घटाउने स्मार्ट मिटरिङ; पहिलो चरण कति घरधुरी/कति उद्योग ? कुन शहर/जिल्लाबाट कसरी सुरु गर्नु हुन्छ ?

३) ऊर्जा परियोजनामा “समय–लागत–गुणस्तर”को सार्वजनिक मापन तपाईं सुरु गर्नुहुन्छ कि हुँदैन ?

हरेक आयोजनाको प्रगति, खर्च, समयरेखा, गुणस्तर परीक्षण, ठेक्का/ठेकेदार र भुक्तानी विवरण सबै खुला पोर्टलमा कहिलेदेखि सार्वजनिक गर्नुहुन्छ ?

४) ठूला जलविद्युत आयोजनाको ढिलाइ रोक्ने “एकीकृत निर्णय” प्रणाली तपाईं कहिलेदेखि चलाउनुहुन्छ ?

अनुमति, जग्गा, वातावरणीय स्वीकृति, अदालत/विवाद समाधान—एक ढोका प्रणाली र स्पष्ट समयसीमा सहित कुन निकायले नेतृत्व गर्छ? ढिलाइ भए कसको जिम्मेवारी हुन्छ ?

५) जलाशययुक्त र बहाव–आधारित आयोजनाबीच सन्तुलनको लक्ष्य तपाईं कति राख्नुहुन्छ ?

जाडोयाम आपूर्ति र निर्यात विश्वसनीयताका लागि जलाशययुक्त/पम्प्ड–स्टोरेज को मेगावाट/प्रतिशत लक्ष्य-कुन वर्षसम्म कति पुग्छ? Year-wise लक्ष्य सहित बताउनु होस् ?

६) राष्ट्रिय प्रसारण ‘मेरुदण्ड’ (पूर्व–पश्चिम/उत्तर–दक्षिण) तपाईं कहिले पूरा गर्नुहुन्छ ?

उच्च भोल्टेज लाइन, सब–स्टेशन र आन्तरिक लूप कुन–कुन खण्ड कुन वर्षमा पूरा हुन्छन ? बजेट स्रोत (सरकारी/ऋण/पीपीपी) के हो ? ढिलाइ भयो भने वैकल्पिक योजना के छ तपाईंसँग ?

७) वितरण गुणस्तर सुधारको न्यूनतम “सेवा–मानक” तपाईं कहिले लागू गर्नुहुन्छ ?

भोल्टेज उतार–चढाव, ट्रिपिङ, ट्रान्सफर्मर क्षति—घर/उद्योग/अस्पतालका लागि सेवा स्तर (Service Standard) के ? उल्लङ्घन भए क्षतिपूर्ति नीति कहिलेदेखि लागू गर्नुहुन्छ ?

८) हानी (Loss) न्यूनीकरणको राष्ट्रिय लक्ष्य तपाईं कति राख्नुहुन्छ ?

हरेक वर्ष कति प्रतिशत घटाउने योजना छ ? चोरी नियन्त्रण, फिडर लेखा, प्राविधिक मर्मत र स्मार्ट मिटरिङ-पहिलो चरण कुन–कुन ठाउँ बाट सुरु गर्ने योजना छ ? प्रगति त्रैमासिक रूपमा सार्वजनिक हुन्छ कि हुँदैन ?

९) ऊर्जा दर (ट्यारिफ) नीति ‘लोकप्रियता’ केन्द्रितबाट ‘उत्पादन’ केन्द्रित बनाउने तपाईंको योजना के छ ?

घर, उद्योग, कृषि र निर्यातका लागि रणनीतिक दर संरचना कहिले हुन्छ ? समय–आधारित दर (Time-of-Use) र अफ–पिक प्रोत्साहन कुन मितिबाट लागू गर्नुहुन्छ ? उद्योगलाई स्थिर दर–पूर्वानुमान कति वर्षका लागि हुन्छ ?

१०) ऊर्जा व्यापार/निर्यातको दीर्घकालीन योजना तपाईंको के हो ? मिति र सम्झौता ढाँचासहित बनाउनु भएको छ ?

सीमापार प्रसारण, दीर्घकालीन खरिद सम्झौता, मूल्य–सूत्र, मुद्रा जोखिम व्यवस्थापन, यी कुन मितिमा सार्वजनिक गर्नुहुन्छ ? घरेलु माग प्राथमिकता कसरी सुरक्षित गर्नुहुन्छ ?

११) ऊर्जा अनुसन्धान/नवप्रवर्तनमा वार्षिक बजेट र संस्थागत संरचना तपाईं के बनाउनुहुन्छ ?

भण्डारण (ब्याट्री/पम्प्ड–स्टोरेज), स्मार्ट ग्रिड, साइबर सुरक्षा, हरित हाइड्रोजन—कुन प्रयोगशाला/कार्यक्रम, कति बजेट, र २–३ वर्षका भण्डारण क्षमता, ग्रिड स्थिरता, हानी घटाइ, सुरक्षा परीक्षण आदिमा मापनयोग्य नतिजा के दिन सक्नुहुन्छ ? नतिजा नआय जिम्मेबारी कसरि लिनुहुन्छ ?