साख, स्थिरता र विश्वासको नयाँ परीक्षा : रास्वपा महाधिवेशनले दिएको सन्देश

म राजनीतिशास्त्री होइन, कुनै राजनीतिक दलको पुर्णकालिन सदस्य पनि होइन । म एक कामकाजी नेपाली नागरिक हुँ, जसले विगतका राजनीतिक उतारचढाव, सरकारहरूको आगमन–प्रस्थान, जनताका आशा र निराशाका चक्रलाई नजिकबाट नियालेको छ । पेशागत रूपमा म निजी क्षेत्रमा काम गर्छु, तर नागरिकका रूपमा राजनीतिप्रति सजग छु । देशमा हुने राजनीतिक परिवर्तन, नीति निर्माण, नेतृत्वको व्यवहार र शासन शैलीलाई म सधैं आफ्नो दृष्टिकोणबाट हेर्ने गर्छु । किनकि अन्ततः राजनीतिक निर्णयहरूले हाम्रो दैनिक जीवन, आर्थिक अवसर, शिक्षा, रोजगारी र भविष्यलाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित गर्छन् ।

आइतबार चितवनमा सम्पन्न राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को प्रथम राष्ट्रिय महाधिवेशनको उद्घाटन सत्र हेर्दा मलाई एउटा प्रश्न बारम्बार मनमा आयो—के यो केवल एउटा पार्टीको आन्तरिक कार्यक्रम थियो, कि यसले नेपाली राजनीतिलाई अझ गहिरो सन्देश पनि दियो ?

मेरो बुझाइमा यो महाधिवेशनको महत्व नेतृत्व चयन वा संगठन विस्तारमा मात्र सीमित छैन । यसले नेपाली राजनीतिमा विश्वास, स्थिरता र संस्थागत परिपक्वताको प्रश्नलाई पुनः केन्द्रमा ल्याएको छ । म रास्वपाको सक्रिय कार्यकर्ता होइन, तर वर्तमान नेतृत्व र सरकारले अघि सारेको परिवर्तनको दिशाप्रति सकारात्मक आशावादी अवश्य छु । त्यो आशावाद कुनै अन्ध समर्थनबाट होइन, बरु विगतको राजनीतिक अनुभवसँग तुलना गर्दा देखिएको सम्भावनाबाट आएको हो ।

थाकेको राजनीति र परिवर्तनको खोजी

नेपालको पछिल्लो राजनीतिक इतिहास हेर्दा एउटा कुरा स्पष्ट देखिन्छ—जनताले परिवर्तनको चाहना बारम्बार व्यक्त गरेका छन्, तर त्यसको परिणामप्रति सन्तुष्ट हुन सकेका छैनन् । गठबन्धनहरू बने, भत्किए । सरकारहरू आए, गए । नयाँ घोषणाहरू भए, पुराना प्रतिबद्धताहरू दोहोरिए । तर आम नागरिकको जीवनमा अपेक्षित गति र गुणस्तरीय परिवर्तन भने सीमित नै रह्यो ।
यसैबीच एउटा ठूलो पुस्ता देशभित्र अवसर खोज्दै निराश भयो र अर्को ठूलो हिस्सा विदेशतिर लाग्यो । युवाहरूले केवल रोजगारी मात्र खोजेका होइनन्; उनीहरूले भरोसा खोजेका थिए । उनीहरूलाई देशभित्र पनि भविष्य देख्न सकिन्छ भन्ने विश्वास चाहिएको थियो ।

यही पृष्ठभूमिमा रास्वपाको उदयलाई बुझ्नुपर्छ । कुनै पनि नयाँ राजनीतिक शक्तिले छोटो समयमा यति ठूलो जनसमर्थन पाउनु केवल संगठनात्मक उपलब्धि होइन । त्यो वास्तवमा पुरानो राजनीतिक संस्कारप्रति जनताले व्यक्त गरेको असन्तुष्टि र नयाँ सम्भावनाप्रतिको समर्थन हो ।

त्यसैले आज रास्वपाको मूल्याङ्कन केवल एउटा राजनीतिक दलका रूपमा होइन, जनताको आशा बोकेको संस्थाका रूपमा भइरहेको छ । जनताले दिएको विश्वास असाधारण छ, र त्यससँगै जोडिएको जिम्मेवारी पनि असाधारण नै छ ।

चितवनबाट आएको सन्देश

महाधिवेशनअघि विभिन्न कोणबाट अनेक अनुमान गरिएका थिए । नेतृत्वबीच दूरी बढेको छ कि ? पार्टीभित्र गुटहरू विकसित हुँदैछन् कि ? सरकार र पार्टीको सम्बन्धमा तनाव छ कि ? यस्ता प्रश्नहरू सार्वजनिक बहसको विषय बनेका थिए ।
तर उद्घाटन सत्रले कम्तीमा एउटा सन्देश भने स्पष्ट रूपमा दिएको देखियो—व्यक्तिगत महत्वाकांक्षाभन्दा संस्थागत एकता महत्वपूर्ण छ भन्ने सन्देश ।

नेतृत्व तहबाट आएका अभिव्यक्तिहरूमा प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्य, आरोपभन्दा जिम्मेवारी र व्यक्तिगत केन्द्रित राजनीतिभन्दा साझा उद्देश्यको भाव बढी देखिन्थ्यो । नेपाली राजनीतिमा महाधिवेशनहरू प्रायः शक्ति प्रदर्शन र गुटगत संघर्षसँग जोडिएर हेर्ने गरिएको अवस्थामा यो दृश्य फरक अनुभव भयो ।

यसको अर्थ पार्टीभित्र मतभेद छैनन् भन्ने होइन । कुनै पनि लोकतान्त्रिक संगठनमा फरक विचार हुनु स्वाभाविक हो । बरु मतभेद नै नभएको संगठन जीवित रहन सक्दैन । तर मतभेदलाई विभाजनमा होइन, संवादमा रूपान्तरण गर्न सक्नु नै राजनीतिक परिपक्वताको संकेत हो ।

महाधिवेशनले दिएको सकारात्मक सन्देश यही हो—फरक मत हुन सक्छ, तर साझा लक्ष्य ठूलो हुनुपर्छ ।

साख : राजनीति र राष्ट्र निर्माणको आधार

मलाई लाग्छ, आज नेपालको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता केवल नयाँ सरकार वा नयाँ अनुहार होइन; साखको पुनर्निर्माण हो ।
साख भनेको केवल लोकप्रियता होइन । साख भनेको नागरिकले राज्यलाई विश्वास गर्न सक्ने अवस्था हो । लगानीकर्ताले नीति स्थिर रहने विश्वास गर्न सक्ने अवस्था हो । युवाले देशभित्र अवसर खोज्न सक्ने वातावरण हो । अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले नेपाललाई भरपर्दो साझेदारका रूपमा हेर्न सक्ने अवस्था हो ।

साख एक दिनमा बन्दैन । वर्षौंको व्यवहार, निर्णय र परिणामले साख निर्माण हुन्छ । यही कारणले महाधिवेशनमा देखिएको संयम र संस्थाप्रतिको प्रतिबद्धतालाई मैले सकारात्मक संकेतका रूपमा लिएको छु । राजनीतिक दलहरू बलिया हुँदा मात्र लोकतन्त्र बलियो हुँदैन; संस्थागत संस्कार बलियो हुँदा लोकतन्त्र बलियो हुन्छ ।

यदि कुनै पार्टी नेतृत्व व्यक्तिभन्दा माथि उठेर संस्थालाई केन्द्रमा राख्न सफल हुन्छ भने त्यो दीर्घकालीन स्थिरताको आधार बन्न सक्छ ।

स्थिरता किन आवश्यक छ ?

नेपालको विकास यात्रामा सबैभन्दा धेरै असर पार्ने विषयहरूमध्ये राजनीतिक अस्थिरता एक हो । नीति परिवर्तन हुने डर, सरकार परिवर्तन हुने अनिश्चितता र दीर्घकालीन योजनाको निरन्तरता नहुनुले देशको समग्र विकास प्रक्रियालाई कमजोर बनाउँछ ।
निजी क्षेत्र, लगानीकर्ता, युवा, विद्यार्थी, व्यवसायी, किसान—सबैले स्थिर वातावरण खोज्छन् । स्थिरता भनेको एउटै सरकार लामो समय बस्नु मात्र होइन । स्थिरता भनेको निर्णय प्रक्रियाको पूर्वानुमानयोग्यता हो । नियम आज एउटा र भोलि अर्को नहुने अवस्था हो । संस्थाहरू व्यक्तिभन्दा बलिया बन्ने प्रक्रिया हो ।

यदि वर्तमान सरकारले यही दिशामा काम गर्न सक्यो भने त्यसले केवल राजनीतिक सफलता मात्र प्राप्त गर्ने छैन, देशको दीर्घकालीन विकासको आधार पनि तयार गर्नेछ । अपेक्षा केवल भाषणको होइन, परिणामको हो । महाधिवेशनका मञ्चहरूमा आशावादी भाषण हुनु स्वाभाविक हो । राजनीतिक कार्यक्रममा प्रतिबद्धता व्यक्त गरिन्छ, लक्ष्यहरू प्रस्तुत गरिन्छन्, र भविष्यका योजनाहरू सुनाइन्छन् ।
तर अन्ततः नागरिकले मूल्याङ्कन गर्ने कुरा भाषण होइन, परिणाम हो ।

जनताले हेर्ने कुरा सरल छ—
सरकारी सेवा सहज भयो कि भएन ?
भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा प्रगति भयो कि भएन ?
नीति निर्माण पारदर्शी भयो कि भएन ?
युवाले देशभित्र अवसर महसुस गरे कि गरेनन् ?
न्याय र सुशासनको अनुभूति बढ्यो कि बढेन ?

यी प्रश्नहरूको उत्तरले नै कुनै पनि सरकारको वास्तविक मूल्य निर्धारण गर्छ । रास्वपाले जनताबाट असाधारण विश्वास प्राप्त गरेको छ । त्यसैले यसको मूल्याङ्कन पनि सामान्य मापदण्डबाट हुने छैन । अपेक्षाको स्तर उच्च छ, र त्यो स्वाभाविक पनि हो ।
नयाँ राजनीतिक शक्तिको वास्तविक चुनौती नयाँ हुनु आफैंमा उपलब्धि होइन ।

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा नयाँ दलहरू आएका छन्, लोकप्रिय भएका छन्, तर समयसँगै पुरानै संस्कारको हिस्सा बनेका उदाहरण पनि छन् । त्यसैले कुनै पनि नयाँ राजनीतिक शक्तिको वास्तविक परीक्षा सत्ता प्राप्त गरेपछि सुरु हुन्छ ।

के उसले आलोचना सहन सक्छ ?
के उसले आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्न सक्छ ?
के उसले संस्थागत प्रणाली निर्माण गर्न सक्छ ?
के उसले व्यक्तिकेन्द्रित राजनीति भन्दा माथि उठ्न सक्छ ?

यी प्रश्नहरूको उत्तरले नै भविष्य निर्धारण गर्छ । रास्वपाको सबैभन्दा ठूलो अवसर पनि यही हो । जनताले उसलाई पुराना गल्ती नदोहोरियोस् भनेर अवसर दिएका छन् । यदि उसले त्यो अवसरलाई परिणाममा बदल्न सक्यो भने नेपालको राजनीतिमा नयाँ अध्याय लेख्न सक्छ । यदि सकिएन भने जनताको निराशा अझ गहिरो हुन सक्छ ।

नागरिकको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण

लोकतन्त्रमा सबै जिम्मेवारी राजनीतिक दलहरूको मात्र हुँदैन । नागरिकको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । हामीले राम्रो कामको प्रशंसा गर्नुपर्छ, कमजोरीमा प्रश्न गर्नुपर्छ, र गलतलाई गलत भन्न सक्नुपर्छ । समर्थन र आलोचना दुवै विवेकपूर्ण हुनुपर्छ ।

कुनै पनि सरकार वा नेता पूर्ण हुँदैन । तर सुधार गर्ने इच्छाशक्ति, जवाफदेहिता र पारदर्शिताले विश्वास कायम राख्न मद्दत गर्छ ।
म स्वयंलाई रास्वपाप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण भएको नागरिकका रूपमा हेर्छु । तर त्यो समर्थन प्रश्नरहित होइन । लोकतन्त्रमा विश्वास गर्ने नागरिकको समर्थन सधैं जिम्मेवारीसँग जोडिएको हुन्छ ।

अब वास्तविक परीक्षा सुरु भएको छ

चितवनको महाधिवेशनले आशा जगाउने सन्देश दिएको हुन सक्छ । नेतृत्वबीच सहकार्यको संकेत दिएको हुन सक्छ । संगठनात्मक परिपक्वताको झल्को देखाएको हुन सक्छ । तर अबको चरण अझ महत्वपूर्ण छ । अब परीक्षा महाधिवेशनको हलमा होइन, राज्य सञ्चालनमा हुनेछ ।

परीक्षा भाषणमा होइन, नीति कार्यान्वयनमा हुनेछ ।
परीक्षा लोकप्रियतामा होइन, परिणाममा हुनेछ ।
परीक्षा सामाजिक सञ्जालको समर्थनमा होइन, नागरिकको दैनिक अनुभवमा हुनेछ ।

यदि आज व्यक्त गरिएका प्रतिबद्धताहरू व्यवहारमा रूपान्तरण भए भने यसले केवल एउटा पार्टीको सफलता सुनिश्चित गर्ने छैन; यसले नेपाली लोकतन्त्रप्रतिको विश्वासलाई पनि बलियो बनाउनेछ ।

विश्वास जोगाउने अवसर

राजनीतिमा विश्वास एकतर्फी उपहार होइन । जनताले विश्वास दिन्छन्, नेतृत्वले त्यसलाई व्यवहारबाट जोगाउँछ ।
रास्वपाले पाएको जनसमर्थन सामान्य राजनीतिक उपलब्धि होइन । यो परिवर्तनको आशामा बसेका लाखौं नागरिकको अपेक्षाको प्रतिनिधित्व हो । त्यसैले आज यसको सबैभन्दा ठूलो दायित्व सत्ता जोगाउनु होइन, विश्वास जोगाउनु हो ।

चितवन महाधिवेशनबाट आएको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पाठ यही हो जस्तो लाग्छ—व्यक्तिभन्दा संस्था ठूलो हुन्छ, गुटभन्दा उद्देश्य ठूलो हुन्छ, र राजनीतिक सफलताभन्दा राष्ट्रिय साख ठूलो हुन्छ ।
एक राजनीतिक रूपमा सचेत नेपाली नागरिकका रूपमा म यही आशा राख्छु कि आज व्यक्त गरिएका प्रतिबद्धताहरू केवल महाधिवेशनको स्मृतिमा सीमित नहोस् । ती शासन, नीति र व्यवहारमा रूपान्तरण होऊन् ।

किनकि अन्ततः कुनै पनि सरकारको सफलता चुनाव जितेर प्रमाणित हुँदैन; जनताले दिएको विश्वास जोगाएर प्रमाणित हुन्छ । रास्वपासामु आज त्यही अवसर छ ।

मुकेश धमला ,
शिक्षा उधमी , हाल भक्तपुर