काठमाडौँ । भदौ १० गते रसुवास्थित भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले रसुवा, नुवाकोट र धादिङ लगायतका क्षेत्रमा ठूलो धनजनको क्षति पुर्यायो। भौतिक पूर्वाधार ध्वस्त हुनुका साथै सयौँ नागरिक प्रभावित भएको यस विषम परिस्थितिमा छिमेकी देश भारतले नेपालको विपत्तिमा पुनः एकपटक आफूलाई ‘पहिलो प्रतिक्रियाकर्ता’ (फर्स्ट रेस्पोन्डर) का रूपमा उभ्याएको छ। भारत सरकारले C-130J सैन्य विमानमार्फत ३७.५ टनभन्दा बढी आपत्कालीन राहत सामग्री, जीवनरक्षक औषधि, सोलार ल्याम्प, त्रिपाल र खाद्यान्न तत्कालै नेपाल पठाएर राहत तथा उद्धारमा तदारुकता देखायो।
यसपछि पनि छिमेकी देश भारतले लगातार सहयोगहरु पठाइरहेको छ भने नेपाल सरकारलाई थप के–कस्ता सहयोग सामग्री चाहिने हो भनी सोधिरहेको छ ।
प्राकृतिक विपद् र सङ्कटका बेला भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको नेतृत्वमा भारतले देखाएको यो तदारुकता र खुला दिलको सहयोगको अहिले आम नेपाली नागरिकस्तरबाट व्यापक प्रशंसा भइरहेको छ। तर, नेपालका लागि भारतको यो सहयोग नौलो भने होइन। खुला सीमा, सांस्कृतिक निकटता र बहुआयामिक सम्बन्ध रहेको भारतले इतिहासका विभिन्न जटिल मोडहरूमा नेपाललाई निरन्तर साथ दिँदै आएको छ।
नेपालमा ठूला प्राकृतिक विपद् आउँदा भारतीय सहयोग सधैँ अग्रपंक्तिमा रहने गरेको छ:
- २०७२ को महाभूकम्प (अपरेसन मैत्री): वैशाख १२ गतेको ७.८ म्याग्निच्युडको विनाशकारी भूकम्प गएको ६ घण्टाभित्रै भारतले ‘अपरेसन मैत्री’ सुरु गर्यो। NDRF का ७०० भन्दा बढी जनशक्ति, C-17 र Mi-17 हेलिकप्टरहरू उद्धारमा खटिए। राहत सामग्रीका साथै पुनर्निर्माणका लागि भारतले १ अर्ब अमेरिकी डलर सहयोग गर्यो, जसबाट गोर्खा, नुवाकोट, सिन्धुपाल्चोक, दोलखा, धादिङ, काभ्रेलगायतमा ५० हजार निजी घर, दर्जनौँ विद्यालय र स्वास्थ्य चौकीको पुनर्निर्माण भयो।
- २०८० जाजरकोट भूकम्प: कात्तिक १७ गते जाजरकोट र रुकुम पश्चिममा गएको भूकम्पलगत्तै भारतले २४ घण्टाभित्र १० करोड भारतीय रुपैयाँ बराबरको ११ टन आपत्कालीन राहत सामग्री (टेन्ट, भेन्टिलेटर, औषधि) पठाएको थियो।
- २०८१ को असोज बाढी र २०६५ को कोशी बाढी: काठमाडौँ उपत्यकासहित देशभर आएको बाढी-पहिरोमा भारतले आपत्कालीन मानवीय सहायता (HADR) पठाएको थियो भने २०६५ मा सप्तकोशीको तटबन्ध भत्किँदा उद्धारका साथै प्राविधिक टोली खटाएर नदीलाई साविककै बहावमा फर्काउन मुख्य भूमिका खेलेको थियो।
- इतिहासका अन्य विपद्: सन् १९८८ (२०४५ BS) को उदयपुर भूकम्प र सन् १९९३ (२०५० BS) को मध्य नेपालको बाढी-पहिरोमा पनि भारतीय वायुसेनाका विमानहरूले उद्धार र खाद्यान्न वितरणमा मुख्य योगदान दिएका थिए।
सङ्कटका बेला प्राविधिक दक्षता र विशेषज्ञ टोली खटाउन भारत सधैँ तत्पर देखिएको छ:
- त्रिभुवन विमानस्थलको टर्किस एयरलाइन्स दुर्घटना (२०७१): धावनमार्गमा धसिएको टर्किस एयरलाइन्सको A330 विमान हटाउने प्रविधि नेपालसँग नहुँदा काठमाडौँ विमानस्थल ४ दिन ठप्प भएको थियो। भारतले वायुसेनाको विशाल C-17 ग्लोबमास्टर III विमानमार्फत ‘डार्क किट’ (DARK) र प्राविधिक टोली पठाएर धावनमार्ग सुचारु गराएको थियो।
- विमान दुर्घटना खोज तथा उद्धार: सन् १९९२ को थाइ एयरवेज र PIA दुर्घटना (भट्टेडाँडा र घट्टेखोला), सन् २०१२ को अग्नि एयर (जोमसोम) र सन् २०२३ को यती एयरलाइन्स (पोखरा) दुर्घटनामा भारतीय उद्धार संयन्त्र र कूटनीतिक टोलीले खोज, उद्धार र शव व्यवस्थापनमा पूर्ण समन्वय गरेका थिए।
स्वास्थ्य, शिक्षा र क्षमता अभिवृद्धि
- कोभिड-१९ महामारी: भारतले ‘भ्याक्सिन मैत्री’ पहलअन्तर्गत नेपाललाई १० लाख डोज कोभिशिल्ड खोप अनुदानमा दिएको थियो। साथै लिक्विड मेडिकल अक्सिजन ट्याङ्कर, भेन्टिलेटर र अक्सिजन प्लान्ट उपलब्ध गराएको थियो।
- स्वास्थ्य पूर्वाधार र एम्बुलेन्स: धरानको BPKIHS र काठमाडौँको वीर अस्पतालको ट्रमा सेन्टर भारतीय सहयोगमै निर्मित हुन्। भारतले हरेक वर्ष नेपालका दुर्गम स्वास्थ्य संस्थालाई सयौँ एम्बुलेन्स र शैक्षिक संस्थालाई स्कुल बस उपहार दिँदै आएको छ।
- मानव संसाधन: ‘गोल्डेन जुबली’ जस्ता छात्रवृत्ति र ITEC कार्यक्रममार्फत हजारौँ नेपाली विद्यार्थी, निजामती कर्मचारी र प्राविधिकहरूलाई भारतमा उच्च शिक्षा तथा तालिम प्रदान गरिँदै आएको छ।
विपद्मा मात्र नभई नेपालको दीर्घकालीन आर्थिक समृद्धिका लागि पनि भारत प्रमुख साझेदार रहँदै आएको छ:
- सडक र रेलवे: जयनगर-कुर्था-बिजुलपुरा सीमापार रेलवे, हुलाकी राजमार्गको स्तरोन्नति र वीरगन्ज, विराटनगर, नेपालगन्ज तथा भैरहवामा निर्माण गरिएका आधुनिक एकीकृत जाँच चौकी (ICP) ले द्विपक्षीय व्यापार र पारवहनलाई सहज बनाएका छन्।
- इन्धन र ऊर्जा: दक्षिण एसियाकै पहिलो सीमापार मोतिहारी-अमलेखगन्ज पेट्रोलियम पाइपलाइन, ढल्केबर-मुजफ्फरपुर ४०० केभी प्रसारण लाइन र अरुण-३ जस्ता जलविद्युत् आयोजनामा भारतीय लगानीले नेपालको ऊर्जा क्षेत्रलाई सुदृढ बनाएको छ।
- पारवहन र सम्पदा पुनर्निर्माण: भू-परिवेष्ठित नेपालका लागि कोलकाता, हल्दिया र विशाखापट्टनम बन्दरगाह प्रयोगको सुविधा भारतले दिएको छ। साथै, २०७२ को भूकम्पबाट क्षति पुगेका काठमाडौँको सेतो मछिन्द्रनाथ, पाटन दरबारक्षेत्रका मन्दिरहरूलगायत पुरातात्त्विक सम्पदाहरूको मौलिक शैलीमै पुनर्निर्माण गर्न भारतले वित्तीय सहयोग पुर्याएको छ।
विपद्का बेला तत्काल पुग्ने राहत सामग्रीदेखि दीर्घकालीन विकासका पूर्वाधार निर्माणसम्म भारतले निभाउँदै आएको यो भूमिकाले छिमेकी धर्मको परिपक्व उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। भोटेकोशी बाढीको वर्तमान सङ्कटमा भारत सरकार र प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले देखाएको द्रुत तदारुकताले दुई देशबीचको जनस्तरको सम्बन्धलाई थप प्रगाढ र विश्वासिलो बनाएको विश्लेषकहरूको ठहर छ।
प्रतिक्रिया