काठमाडौँ । फेब्रुअरीको अन्त्यतिर अमेरिका र इजरायलको संयुक्त सैन्य कारबाहीमा इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनी मारिएपछि सल्किएको मध्यपूर्वको युद्धको आगो अझै निभेको छैन। तर, पछिल्ला दिनमा विकसित घटनाक्रमले बारुदको धुवाँबीच कूटनीतिको मधुरो प्रकाश देखिन थालेको संकेत गर्छ। कतार र पाकिस्तानको सक्रिय मध्यस्थतामा भइरहेको पर्दापछाडिको कसरतले युद्धविरामको आशा जगाए पनि मैदानको यथार्थ र पात्रहरूको अडान हेर्दा दिगो शान्तिको बाटो अझै काँडैकाँडाले भरिएको देखिन्छ।
वासिङ्टनको बदलिँदो स्वर र चुनावी गणित
पछिल्लो समय अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको भाषामा आएको नरमपना अर्थपूर्ण छ। वार्तामा सकारात्मक प्रगति भइरहेको बताउँदै ट्रम्पले खाडीक्षेत्रका सहयोगी राष्ट्रहरूको चाहनाबमोजिम इरानमाथि थप आक्रमणको सम्भावना न्यून रहेको संकेत गरेका छन्। वासिङ्टनको यो लचकता कूटनीतिक सदिच्छा मात्र होइन, बरु आन्तरिक राजनीतिक बाध्यताको उपज पनि हो। हालै सम्पन्न मध्यावधि निर्वाचनमा रिपब्लिकन पार्टीले व्यहोरेको पराजयले ह्वाइटहाउसलाई बाह्य युद्ध लम्ब्याउनुभन्दा आन्तरिक दबाब व्यवस्थापन गर्न बाध्य पारेको राजनीतिक विश्लेषकहरूको बुझाइ छ।
तेहरानको ‘स्ट्रेट अफ होर्मुज’ कार्ड
अमेरिकाको यही बदलिँदो मनोविज्ञानलाई बुझेको तेहरानले भने वार्ताको टेबलमा आफ्नो पल्लाभारी बनाउने रणनीति अख्तियार गरेको छ। इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले सैन्य बल र प्रतिबन्धले समस्या समाधान नहुने स्पष्ट पार्दै कूटनीतिक निकासका लागि कडा सर्तहरू तेर्स्याएका छन्। इरानले सबै मोर्चामा युद्ध अन्त्य, रोक्का राखिएका आफ्ना सम्पत्ति फुकुवा, तेल निर्यातमाथिको प्रतिबन्ध खारेजी र बन्दरगाहमाथिको अमेरिकी नाकाबन्दी पूर्णरूपमा हट्नुपर्ने अडान राखेको छ।
तेहरानको सबैभन्दा ठूलो रणनीतिक अस्त्र बनेको छ- ‘स्ट्रेट अफ होर्मुज’। युद्ध सुरु भएदेखि नै बन्द रहेको विश्वको यो प्रमुख ऊर्जाआपूर्तिमार्ग आफ्ना माग पूरा भएको दुई दिनभित्रै खोलिदिने इरानको घोषणा विश्व अर्थतन्त्र र ऊर्जा बजारमाथिको सोझो मोलमोलाइ हो।
मध्यस्थताको आशा र अविश्वासको खाडल
कतार र पाकिस्तानको पहलमा भइरहेको संवादप्रति कतारले आशावादी दृष्टिकोण राखेको छ। तर, संयुक्त अरब इमिरेट्स (युएई) ले भने अनिश्चितता लम्बिए समग्र क्षेत्रीय स्थिरता नै धरापमा पर्ने चेतावनी दिएको छ। खाडी राष्ट्रहरू युद्धको त्रासबाट छिटो मुक्त हुन चाहन्छन्। यद्यपि, अमेरिका र इरानबीच दशकौँदेखि जमेको अविश्वासको हिमाल पग्लिन सजिलो छैन। इरानका कडा सर्तहरू वासिङ्टनका लागि सहजै स्वीकार्य नहुने भएकाले सहमति जुटाउनु मध्यस्थकर्ताहरूका लागि फलामको चिउरा चपाउनुसरह बनेको छ।
वार्ताको टेबलबाहिरको बारुद
एकातिर कूटनीतिक समाधानका लागि दौडधुप चलिरहँदा अर्कोतिर युद्धको मोर्चाले भने विश्राम लिएको छैन। इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहु र रक्षामन्त्री इजरायल काट्जले इरानविरुद्धको सैन्य अभियान अझै अधुरो रहेको भन्दै पुनः आक्रमणको चेतावनी दिइरहनुले कूटनीतिक प्रयासलाई जतिसुकै बेला भत्काउन सक्ने जोखिम देखाउँछ। उता, साउदी अरबको राजधानी रियादलाई लक्षित गर्दै यमनका हुथी विद्रोहीले प्रहार गरेको ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्रलाई साउदी गठबन्धनले आकाशमै निस्तेज पारेको घटनाले क्षेत्रीय तनाव अझै उत्कर्षमै रहेको पुष्टि गर्छ।
समग्रमा, मध्यपूर्व यतिबेला युद्ध र शान्तिको दोसाँधमा उभिएको छ। वासिङ्टनको चुनावी थकान, तेहरानको स्ट्रेट अफ होर्मुज कार्डले बढेको विश्व आर्थिक दबाब र खाडी मुलुकहरूको शान्तिको चाहनाले वार्ताको ढोका त खोलेको छ, तर इजरायलको आक्रामक रवैया र अमेरिका-इरानबीचको गहिरो अविश्वास नहटेसम्म यो कूटनीतिक पहल दिगो शान्तिमा रूपान्तरण हुन्छ वा अर्को ठूलो भिडन्तअघिको रणनीतिक विश्राम मात्र बन्छ, त्यो आगामी दिनले नै तय गर्नेछ।
प्रतिक्रिया