आज भारतले आफ्नो ८०औँ स्वतन्त्र दिवस मनाइरहेको छ। सन् १९४७ अगस्ट १५ मा बेलायती शासनबाट स्वतन्त्र भएको भारत आज विश्व राजनीतिमा प्रभावशाली शक्ति बनेको छ। नयाँ दिल्लीको लालकिल्लाबाट प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले स्वतन्त्रता दिवसको सम्बोधन गरिरहँदा त्यसको राजनीतिक, आर्थिक र कूटनीतिक प्रभाव छिमेकी नेपालसम्म पनि स्वाभाविक रूपमा आइपुग्छ।
यही अवसर नेपाल–भारत सम्बन्धलाई नयाँ ढंगले हेर्ने उपयुक्त समय पनि हो। विशेषगरी प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको नेतृत्वमा रहेको नेपालले भारतसँगको सम्बन्धलाई भावनात्मक नाराभन्दा माथि उठाएर व्यावहारिक, पारस्परिक हितमा आधारित र परिणाममुखी बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।
भारत र नेपालबीचको सम्बन्ध सामान्य दुई छिमेकी मुलुकबीचको सम्बन्ध मात्र होइन। खुला सीमा, धार्मिक तथा सांस्कृतिक समानता, पारिवारिक सम्बन्ध, रोजगारी, व्यापार, शिक्षा, स्वास्थ्य र दैनिक जनजीवनसम्म जोडिएको सम्बन्ध हो। भारत स्वयंले पनि नेपालसँगको सम्बन्धलाई ‘विशेष’ र बहुआयामिक सम्बन्धका रूपमा व्याख्या गर्दै आएको छ। पछिल्ला वर्षमा दुई देशबीच व्यापार, ऊर्जा, पूर्वाधार, डिजिटल प्रविधि, शिक्षा र विकास सहकार्यका क्षेत्र विस्तार भइरहेका छन्।
ऊर्जा क्षेत्रमा पनि नेपाल–भारत सहकार्यको सम्भावना असाधारण छ। नेपालको जलविद्युत् भारतको ठूलो बजारमा पुग्न सक्ने र भारतको ऊर्जा आवश्यकतामा नेपालले योगदान गर्न सक्ने अवस्था बनेको छ। त्यसैगरी रेल, सडक, प्रसारण लाइन, सीमापार पूर्वाधार र व्यापारिक नाकाको सुधारले दुई देशको आर्थिक सम्बन्धलाई नयाँ उचाइ दिन सक्छ।
तर नेपाल–भारत सम्बन्धमा समस्या छैनन् भन्न मिल्दैन। सीमा विवाद, व्यापार तथा पारवहनका विषय, विगतमा देखिएका राजनीतिक अविश्वास र विभिन्न समयमा उत्पन्न कूटनीतिक असमझदारीलाई बेवास्ता गरेर सम्बन्ध बलियो बन्न सक्दैन। त्यसैले अबको कूटनीति न त भारतसँग अत्यधिक निकटता देखाउने हुनुपर्छ, न त अनावश्यक दूरी बनाउने। नेपालको राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर भारतसँग स्पष्ट, सम्मानजनक र निरन्तर संवाद गर्न सक्ने कूटनीति आवश्यक छ।
यही सन्दर्भमा प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको भारत भ्रमण महत्वपूर्ण हुन सक्छ।
प्रधानमन्त्री बनेपछि छिमेकी मुलुकसँग उच्चस्तरीय संवाद सुरु गर्ने क्रममा शाहले गत साता भारतीय राजदूत नवीन श्रीवास्तवसँग पहिलो एक–एक भेट गरेका थिए। सिंहदरबारमा भएको उक्त भेटमा नेपाल–भारत सम्बन्ध, विकास साझेदारी र सहकार्यका विषयमा छलफल भएको थियो। भारतीय राजदूतले भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको शुभकामना पनि प्रधानमन्त्री शाहलाई दिएका थिए।
यो भेटलाई केवल औपचारिक भेटका रूपमा सीमित गर्नु हुँदैन। यसलाई नयाँ कूटनीतिक अध्यायको सुरुवात बनाउन सकिन्छ। अझ महत्वपूर्ण कुरा, भारतले प्रधानमन्त्री शाहलाई नयाँ दिल्ली भ्रमणका लागि पुनः निमन्त्रणा दिने समाचार सार्वजनिक भएको छ।
त्यसैले भारतको ८०औँ स्वतन्त्र दिवसको अवसरमा प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले भारत भ्रमण गर्ने वातावरण बनाउनु केवल प्रतीकात्मक विषय होइन, रणनीतिक अवसर पनि बन्न सक्छ।
यदि प्रधानमन्त्री शाह नयाँ दिल्ली पुग्छन् भने भ्रमणको उद्देश्य केवल भेटघाट र औपचारिक स्वागतमा सीमित हुनु हुँदैन। नेपालका प्राथमिकता स्पष्ट रूपमा राखिनुपर्छ। जलविद्युत् निर्यात, थप विद्युत् व्यापार सम्झौता, सीमापार प्रसारण लाइन, व्यापार तथा पारवहन सहजीकरण, नेपाली उत्पादनको भारतीय बजारमा सहज पहुँच, सीमावर्ती पूर्वाधार, पर्यटन, डिजिटल प्रविधि, शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीका विषयमा ठोस सहमति खोजिनुपर्छ।
नेपालले भारतसँग आफ्नो हितका विषयमा दृढतापूर्वक कुरा गर्नुपर्छ, तर मित्रताको भाषामा। भारतसँग असहमति राख्नु सम्बन्ध बिगार्नु होइन। बरु असहमति भए पनि संवादको ढोका खुला राख्न सक्नु नै परिपक्व कूटनीति हो।
यस प्रक्रियामा नेपालका लागि भारतीय राजदूत नवीन श्रीवास्तवको भूमिका पनि महत्वपूर्ण छ । उनी नेपालमा लामो समयदेखि कूटनीतिक संवादमा सक्रिय छन् र पछिल्लो समय प्रधानमन्त्री शाहसँग भएको भेटले दुई देशबीच उच्चस्तरीय संवादलाई अगाडि बढाउने वातावरण बनाएको देखिन्छ। श्रीवास्तवसँगको भेटमा प्रधानमन्त्री शाहले नेपाल–भारतको ‘ऐतिहासिक सम्बन्ध’ अझ गहिरो बनाउनुपर्ने धारणा राखेका थिए।
नेपाल–भारत सम्बन्धमा राजदूतको भूमिका केवल सरकारका निर्णय सुनाउने माध्यममा सीमित हुँदैन। दुई देशका राजनीतिक नेतृत्व, सरकारी संयन्त्र, निजी क्षेत्र र नागरिक समाजबीच विश्वास निर्माण गर्ने पुलका रूपमा पनि राजदूतको भूमिका हुन्छ। त्यस अर्थमा श्रीवास्तवले नेपाल–भारत सम्बन्धलाई नयाँ पुस्ताको आवश्यकता र बदलिँदो भू–राजनीतिक परिवेशअनुसार अगाडि बढाउन सहजीकरण गर्न सक्छन्।
नेपालका लागि अहिलेको सबैभन्दा ठूलो अवसर यही हो—पुरानो सम्बन्धलाई नयाँ आर्थिक र रणनीतिक आधार दिनु।
भारतले नेपालमा सडक, पुल, स्वास्थ्य, शिक्षा, ऊर्जा तथा अन्य क्षेत्रमा लामो समयदेखि विकास सहकार्य गर्दै आएको छ। भारतीय दूतावासका अनुसार भारतले नेपालमा विभिन्न श्रेणीका सयौँ विकास परियोजनामा सहकार्य गरिरहेको छ। नेपालका लागि भारतबाट प्राप्त विकास सहयोगको दायरा पनि व्यापक छ।
अब नेपालले सहयोग माग्ने मात्र होइन, साझेदारी प्रस्ताव गर्ने समय आएको छ।
नेपालले भारतसँग भन्न सक्नुपर्छ—हामीलाई अनुदान मात्र होइन, बजार चाहिएको छ; पूर्वाधार मात्र होइन, उत्पादन र रोजगारी चाहिएको छ; जलविद्युत् आयोजना मात्र होइन, दीर्घकालीन विद्युत् बजार चाहिएको छ; राजनीतिक सद्भाव मात्र होइन, परिणाममुखी आर्थिक साझेदारी चाहिएको छ।
त्यसका लागि प्रधानमन्त्री शाहको सम्भावित भारत भ्रमण एउटा महत्वपूर्ण अवसर हुन सक्छ।
भारतको ८०औँ स्वतन्त्र दिवसले एउटा अर्को सन्देश पनि दिन्छ—छिमेकीको समृद्धि आफ्नो समृद्धिसँग जोडिएको हुन्छ। भारत विकसित र शक्तिशाली बन्दै जाँदा नेपालको हित पनि त्यही विकाससँग जोडिन सक्छ, यदि नेपालले आफ्ना प्राथमिकता स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्यो भने।
प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहकाे दिल्ली भ्रमण ‘भारत भ्रमण’ मात्र नहोस्, नेपाल–भारत सम्बन्धको नयाँ कार्यदिशा तय गर्ने भ्रमण बनोस्।
नेपालले भारतसँग मित्रता चाहन्छ, तर बराबरीको सम्मानसहित। भारतसँग सहकार्य चाहन्छ, तर नेपालको राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर। भारतसँग निकटता चाहन्छ, तर आत्मसम्मान गुमाएर होइन।
आज भारत आफ्नो स्वतन्त्रताको ८०औँ वर्षमा प्रवेश गरिरहँदा नेपालले पनि छिमेकी सम्बन्धको नयाँ अध्याय सुरु गर्ने अवसर खोज्नुपर्छ। त्यसको पहिलो कदम प्रधानमन्त्री शाहको दिल्ली यात्रा महत्वपूर्ण बन्न सक्छ।
प्रतिक्रिया