कूटनीतिक पुनर्संरचना: भारत, चीन र अमेरिकासहित १३ देशका लागि राजदूत सिफारिस, को हुन् प्रस्तावित अनुहार ?

काठमाडौँ। सरकारले परराष्ट्र कूटनीतिलाई चुस्त र विषयविज्ञतामा आधारित बनाउने दाबी गर्दै भारत, चीन र संयुक्त राज्य अमेरिकासहित १३ मुख्य मुलुकहरूमा नयाँ राजदूत सिफारिस गरेको छ।

प्रधानमन्त्री बालेन शाहको अध्यक्षतामा शुक्रबार बसेको मन्त्रिपरिषद् बैठकले विभिन्न विधा र क्षेत्रका विज्ञहरूलाई कूटनीतिक नियोगको नेतृत्व सुम्पिने निर्णय गरेको हो। परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालका अनुसार सम्बन्धित क्षेत्रका अनुभवी र विषयगत पोख्त व्यक्तिहरूलाई कूटनीतिक जिम्मेवारीका लागि चयन गरिएको छ।

प्रस्तावित नामावली अब संसदीय सुनुवाइ समितिमा पठाइनेछ। संसदीय सुनुवाइको प्रक्रिया पूरा भएपछि सम्बन्धित मुलुकबाट ‘अग्रिमो’ (सहमति) प्राप्त हुनासाथ राष्ट्रपतिबाट औपचारिक नियुक्ति हुने कानुनी व्यवस्था छ।

कूटनीतिक कमान्ड सम्हाल्ने १३ प्रस्तावित राजदूतहरू

क्र.सं.	प्रस्तावित राजदूत	सिफारिस गरिएको मुलुक	मुख्य परिचय/विशेषज्ञता
१	डा. निश्चलनाथ पाण्डे	भारत	दक्षिण एसियाली मामिला एवं परराष्ट्र नीति विज्ञ
२	डा. कल्याणराज शर्मा	चीन	साइनोलोजिस्ट (चीन अध्ययनकर्ता) तथा अर्थशास्त्री
३	चिरनजंग थापा	संयुक्त राज्य अमेरिका	राष्ट्रिय सुरक्षा तथा संकट व्यवस्थापन विज्ञ
४	गौरवशमशेर जंगबहादुर राणा (अ.प्रा. प्रधानसेनापति)	संयुक्त अधिराज्य (युके)	सैन्य रणनीतिकार तथा पूर्वप्रधानसेनापति
५	जिग्यानकुमार थापा	जापान	नेपाल-जापान बहुसांस्कृतिक तथा सार्वजनिक नीति विज्ञ
६	सुरेशकुमार कर्ण	इसराइल	सूचना प्रविधि, फिनटेक तथा बैंकिङ नीतिका विज्ञ
७	प्राप्ति शेरचन	स्पेन	विकास अर्थशास्त्र तथा IFC/विश्व बैंककी अन्तर्राष्ट्रिय विज्ञ
८	शारू जोशी	जर्मनी	श्रम आप्रवासन तथा लैंगिक नीति विज्ञ
९	डा. पद्माक्षी राणा	ओमान	दिगो विकास, नवप्रवर्तन तथा उद्यमशीलता विज्ञ
१०	चूडामणि खरेल	मलेसिया	शिक्षा, कानुन तथा खेलकुद प्रशासक
११	प्रा. डा. संगम श्रेष्ठ	दक्षिण कोरिया	जल सुरक्षा, जलवायु परिवर्तन तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्राज्ञ
१२	डा. मञ्चला झा	श्रीलंका	सुशासन, राजनीतिशास्त्र तथा TRC की पूर्वआयुक्त
१३	गिरीबहादुर सुनार	साउदी अरेबिया	समाजशास्त्री तथा सामाजिक समावेशीकरण (GESI) विज्ञ

प्रस्तावित राजदूतहरूको कस्तो छ पृष्ठभूमि?

१. डा. निश्चलनाथ पाण्डे (भारत):

नेपालको परराष्ट्र नीतिका स्थापित अध्येता डा. पाण्डे हाल सेन्टर फर साउथ एसियाली स्टडिज (CSAS) का निर्देशक हुन्। उनले परराष्ट्र मामिला अध्ययन प्रतिष्ठान (IFA) को कार्यकारी निर्देशक, सत्य निरूपण आयोगको विज्ञ र उच्चस्तरीय परराष्ट्र नीति कार्यदलको सदस्यका रूपमा काम गरिसकेका छन्। त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट राजनीतिशास्त्रमा विद्यावारिधि र कानुनमा स्नातक पाण्डे हार्वर्ड केनेडी स्कुलका पूर्वविद्यार्थी हुन्।

२. डा. कल्याणराज शर्मा (चीन):

चीनको फुदान विश्वविद्यालयबाट अर्थशास्त्रमा विद्यावारिधि गरेका डा. शर्मा साइनोलोजिस्ट हुन्। उनी नेपाल-चीन मैत्री मञ्च र काउन्सिल अफ साइनोलोजिस्ट्स-नेपालका अध्यक्ष हुन्। नेपाल-चीन आर्थिक सहकार्य र व्यापारमा पुर्‍याएको योगदानका लागि उनी ‘नेपाल भूषण’ तथा चीनको ‘सिल्क रोड फ्रेन्डसिप अवार्ड’बाट सम्मानित भइसकेका छन्।

३. चिरनजंग थापा (अमेरिका):

कोलम्बिया विश्वविद्यालयबाट अन्तर्राष्ट्रिय मामिलामा स्नातकोत्तर थापा राष्ट्रिय सुरक्षा तथा संकट व्यवस्थापन विज्ञ हुन्। अक्सफाममा एसियाका लागि क्षेत्रीय सुरक्षा सल्लाहकार रहिसकेका उनले नेपाल सरकारको रक्षा मन्त्रालय, राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद् र सेनालाई परामर्श दिँदै आएका छन्। उनी हार्वर्ड केनेडी स्कुलको ‘लिडरसिप इन होमल्यान्ड सेक्युरिटी’ पूरा गर्ने पहिलो गैरसैनिक नेपाली हुन्।

४. गौरवशमशेर जबरा (युके):

नेपाली सेनाका पूर्वप्रधानसेनापति (२०१२-२०१५) जबरा चार दशक लामो सैन्य-रणनीतिक अनुभव भएका व्यक्तित्व हुन्। माओवादी लडाकु समायोजन प्रक्रिया र २०७२ को भूकम्पपछिको ‘अपरेसन संकट मोचन’को सफल नेतृत्व गरेका उनले बेलायतको स्यान्डहर्स्ट र अमेरिकाको फोर्ट लेभेनवर्थबाट उच्च सैन्य तालिम लिएका छन्।

५. जिग्यानकुमार थापा (जापान):

योकोहामा नेसनल युनिभर्सिटीबाट अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा स्नातकोत्तर थापाले दुई दशकभन्दा बढी समयदेखि कानागावा इन्टरनेसनल फाउन्डेसनमार्फत नेपाल-जापान कूटनीतिक एवं सांस्कृतिक सम्बन्धमा काम गर्दै आएका छन्। उनी जापानी भाषा (JLPT L1) मा पोख्त हुन् र विभिन्न जापानी विश्वविद्यालयमा अध्यापन गराउँछन्।

६. सुरेशकुमार कर्ण (इसराइल):

नेपाल प्रहरीका पूर्वइन्स्पेक्टर तथा कम्प्युटर एसोसिएसन नेपाल (CAN) का पूर्वअध्यक्ष कर्ण सूचना प्रविधि र बैंकिङ नीतिका विज्ञ हुन्। कुमारी बैंकको ‘कुमारी मोबाइल क्यास’ (नेपालको पहिलो मोबाइल वालेट) को अवधारणाकार उनले नेपाल बैंकलाई कोर बैंकिङमा लैजाने नेतृत्व गरेका थिए। उनी हाल कुमो ल्याब्सका अध्यक्ष हुन्।

७. प्राप्ति शेरचन (स्पेन):

विश्व बैंक समूहअन्तर्गतको IFC मा जेन्डर सोलुसन्स एन्ड इम्प्याक्टकी अपरेसन्स अफिसरका रूपमा कार्यरत शेरचनसँग १५ वर्षको अन्तर्राष्ट्रिय विकास अनुभव छ। ब्रान्डाइस विश्वविद्यालयबाट दिगो अन्तर्राष्ट्रिय विकासमा एमबीए गरेकी उनले एसिया र अफ्रिकामा लाखौँ महिलाको वित्तीय पहुँच अभिवृद्धि गर्ने कार्यक्रमको नेतृत्व गरेकी छन्।

८. शारू जोशी (जर्मनी):

वैदेशिक रोजगार ऐन २०६४ र वैदेशिक रोजगार नीति २०६९ को मस्यौदाकारमध्येकी एक जोशी UN Women मा लामो समय काम गरेकी वरिष्ठ श्रम आप्रवासन विज्ञ हुन्। नीदरल्यान्ड्सको इन्स्टिच्युट अफ सोसल स्टडिजबाट स्नातकोत्तर उनले वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपालीको मताधिकारका लागि पैरवी गर्दै आएकी छन्।

९. डा. पद्माक्षी राणा (ओमान):

क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयबाट विद्यावारिधि गरेकी डा. राणा Impact Hub Kathmandu की सहसंस्थापक एवं कार्यकारी निर्देशक हुन्। दिगो विकास, नवप्रवर्तन र उद्यमशीलताका क्षेत्रमा १५ वर्षभन्दा बढी अनुभव हासिल गरेकी उनले UK Aid, युरोपेली संघ र UNDP सँग विभिन्न आयोजना सञ्चालन गरेकी छन्।

१०. चूडामणि खरेल (मलेसिया):

शिक्षा, कानुन र खेलकुद प्रशासनका अनुभवी खरेल नेपाल योग खेलकुद संघका महासचिव हुन्। त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट अंग्रेजी, राजनीतिशास्त्र र कानुनमा शैक्षिक उपाधि हासिल गरेका उनले कलेजहरूमा प्राध्यापन गर्नुका साथै खेलकुद विकासमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरेका छन्।

११. प्रा. डा. संगम श्रेष्ठ (दक्षिण कोरिया):

जलवायु परिवर्तन र जल सुरक्षा कूटनीतिका अन्तर्राष्ट्रिय प्राज्ञ प्रा. डा. श्रेष्ठ हाल थाइल्यान्डको AIT का प्राध्यापक हुन्। जापानको यामानासी युनिभर्सिटीबाट विद्यावारिधि गरेका उनले २०० भन्दा बढी अनुसन्धान पत्र प्रकाशित गरेका छन्। उनी विश्वका उत्कृष्ट २% वैज्ञानिकको सूची (स्ट्यानफोर्ड युनिभर्सिटी) मा समावेश छन्।

१२. डा. मञ्चला झा (श्रीलंका):

सत्य निरूपण तथा मेलमिलाप आयोग (TRC) की पूर्वआयुक्त डा. झा सुशासन र राजनीतिशास्त्रकी विज्ञ हुन्। भारतको बीआर अम्बेडकर युनिभर्सिटीबाट विद्यावारिधि र त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा सह-प्राध्यापक रहेकी उनले संयुक्त राष्ट्रसंघीय संयन्त्रहरूमा आमन्त्रित विज्ञका रूपमा काम गरेकी छन्।

१३. गिरीबहादुर सुनार (साउदी अरेबिया):

सामाजिक सुरक्षा, GESI (लैंगिक समानता तथा सामाजिक समावेशीकरण) र जलवायु अनुकूलनका विज्ञ सुनार समाजशास्त्रमा शोधार्थी हुन्। विश्व बैंक तथा ADB का आयोजनाहरूमा २५ वर्ष काम गरेका उनले जर्मनीबाट महिला सशक्तिकरणसम्बन्धी पुस्तक प्रकाशित गरेका छन्।

कूटनीतिक रणनीतिको नयाँ मोड

यसपटक सरकारले परराष्ट्र सेवा बाहिरका विषयविज्ञ, पूर्वप्रशासक, सैन्य रणनीतिज्ञ तथा अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी क्षेत्रमा स्थापित अनुहारहरूलाई नियोग प्रमुखको जिम्मेवारीमा अघि सारेको देखिन्छ। संसदीय सुनुवाइ प्रक्रिया पार गरेपछि यी प्रस्तावित राजदूतहरूले आ-आफ्नो तोकिएको मुलुकमा नेपालको कूटनीतिक तथा आर्थिक हितको प्रतिनिधित्व गर्नेछन्।