“सम्पत्ति बढ्नु र सन्तुष्टि बढ्नु एउटै कुरा होइन। सूचना बढ्नु र विवेक बढ्नु एउटै कुरा होइन। मानिसहरूको सम्पर्क बढ्नु र आत्मीयता बढ्नु पनि एउटै कुरा होइन।”
लक्ष्मीप्रसाद न्यौपाने– मानिसको जीवनमा समृद्धिको आकाङ्क्षा स्वाभाविक छ। आर्थिक सामर्थ्य, ज्ञान, विज्ञान, प्रविधि, सुविधा र अवसर मानव विकासका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्। यिनले मानिसको जीवनलाई सहज, सुरक्षित, सुविधासम्पन्न र सम्भावनायुक्त बनाउँछन्। तर यी सबै उपलब्धिको अन्तिम प्रयोजन मानिसको जीवनलाई सुखी, सम्मानित, मर्यादित र अर्थपूर्ण बनाउनु हो।
आज विश्वका कतिपय समृद्ध समाजमा भौतिक सुविधाको विस्तारसँगै प्रकृतिको निकटता, सरल जीवन, पारिवारिक आत्मीयता, सामुदायिक सम्बन्ध र आन्तरिक शान्तिको महत्त्व पुनः खोजिँदै छ। उपभोगको संस्कृतिभित्र जीवनको सन्तुलन खोज्ने, व्यक्तिगत सफलताभित्र सामूहिक कल्याणको आवश्यकता बुझ्ने र भौतिक सम्पन्नतासँगै मानसिक तथा सामाजिक स्वास्थ्यलाई महत्त्व दिने चेतना विकसित भइरहेको छ।
तर हाम्रो विडम्बना के छ भने, संसारका कतिपय मानिसले भौतिक समृद्धिको लामो अनुभवपछि पुनः महत्त्व दिन थालेका मूल्य र सम्पदा हामीसँग पहिलेदेखि थिए। प्रकृतिसँगको निकटता, सामुदायिक जीवन, पारिवारिक आत्मीयता, सांस्कृतिक मौलिकता र जीवनप्रतिको सन्तुलित दृष्टिकोण हाम्रा सभ्यताका आधार थिए। आज हामी तिनै सम्पदाबाट टाढिँदै छौँ। भौतिक प्रतिस्पर्धालाई आधुनिकता र प्रकृतिबाट विच्छेदलाई प्रगतिको अनिवार्य सर्त ठान्न थालेका छौँ।
जुन माटोमा हाम्रा पुर्खाले पसिना बगाए, जुन आँगनमा हाम्रो बाल्यकाल हुर्कियो, जुन समाजले हाम्रो परिचय र अस्तित्व निर्माण गर्यो, आज त्यही समाज क्रमशः रित्तिँदै छ। कुनै समय जहान भरिएका घरका ढोकामा ताला लागेका छन्। खेतका गह्राहरू बाँझिएका छन्। गाउँका बाटाहरू सुनसान छन्। चौतारीका कुराकानी, मेलापातका सम्बन्ध र सामूहिक श्रमका संस्कारहरू स्मृतिमा सीमित हुँदै छन्। घरहरू बाँकी छन्, तर घरलाई घर बनाउने जीवन बिस्तारै हराउँदै छ।
हामीले सामाजिक जीवनको अर्को यथार्थ पनि बेवास्ता गर्न मिल्दैन। मदिरा, जुवा र अन्य कुलतले परिवार र समुदायलाई कमजोर बनाइरहेका छन्। हाम्रा कुल देवतालाई बेवास्था गर्दैछौं। व्यक्तिगत स्वार्थका लागि साम, दाम, दण्ड र भेदको प्रयोग गर्दै सामाजिक विश्वास र सद्भाव भत्काउने प्रवृत्ति बढिरहेको छ। सम्बन्धमा आत्मीयताभन्दा स्वार्थ, व्यवहारमा नैतिकताभन्दा लाभ र सार्वजनिक जीवनमा उत्तरदायित्वभन्दा व्यक्तिगत प्रभाव महत्त्वपूर्ण बन्न थालेको छ।
यस्तो समाजमा भौतिक उपलब्धि बढ्दै जाँदा पनि मानिसभित्रको रिक्तता किन बढिरहेको छ भन्ने प्रश्न स्वाभाविक हुन्छ। सम्पत्ति बढ्नु र सन्तुष्टि बढ्नु एउटै कुरा होइन। सूचना बढ्नु र विवेक बढ्नु एउटै कुरा होइन। मानिसहरूको सम्पर्क बढ्नु र आत्मीयता बढ्नु पनि एउटै कुरा होइन।
हाम्रो पूर्वीय जीवनदर्शनले जीवनलाई अर्थ, काम, धर्म र मोक्षको समन्वित यात्राका रूपमा हेरेको छ। अर्थले जीवनलाई सामर्थ्य दिन्छ, कामले अनुभूति र सम्बन्धको सौन्दर्य दिन्छ, धर्मले आचरणलाई मर्यादित बनाउँछ र मोक्षले जीवनको गहिरो अर्थ तथा चेतनाको बोध गराउँछ। यीमध्ये कुनै एउटा पक्षको अतिशयता र बाँकी पक्षको उपेक्षाले जीवनको सन्तुलन बिगार्छ। भौतिक उपलब्धि आवश्यक छ, तर त्यसलाई मानवीय र नैतिक बनाउने चेतना पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
त्यसैले विकासको मापदण्ड सडकको लम्बाइ, भवनको उचाइ, बजारको विस्तार र राष्ट्रिय आम्दानीको वृद्धिमा सीमित हुनु हुँदैन। मानिस कति सम्मानित छ? प्रकृति कति सुरक्षित छ? परिवार कति आत्मीय छ? समाजमा न्याय, विश्वास र सहकार्य कति जीवित छन्? युवाले आफ्नै देशमा भविष्य देख्न सकेका छन् कि छैनन् ? वृद्धले आफ्नै घरमा सम्मानपूर्वक जीवन बिताउन पाउँछन् कि पाउँदैनन्? यी प्रश्नहरूको उत्तरले मात्र विकासको वास्तविक अवस्था देखाउँछ।
म आफ्नो समाज आर्थिक रूपमा सम्पन्न होस् भन्ने चाहन्छु। मेरा गाउँबस्तीमा समृद्धि आओस्, खेतबारीमा उत्पादन बढोस्, युवाले अवसर पाऊन्, गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध होस्, नागरिकले सम्मानपूर्वक बाँच्न पाऊन्। तर प्रकृति उजाडेर, सामाजिक सम्बन्ध भत्काएर, सांस्कृतिक पहिचान मेटाएर र मानवीय संवेदना गुमाएको हेर्न चाहन्नँ।
हामीले संसारबाट विज्ञान, प्रविधि, व्यवस्थापन र आर्थिक उन्नति सिक्नुपर्छ। सँगसँगै सार्वजनिक अनुशासन, श्रमको सम्मान, प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारी, सामाजिक विश्वास र मानवीय मर्यादालाई पनि आत्मसात् गर्नुपर्छ। आधुनिक हुनु भनेको आफ्नो मौलिकता त्याग्नु होइन। विश्वसँग प्रतिस्पर्धा गर्नु भनेको आफ्नै समाजसँगको सम्बन्ध तोड्नु होइन। समृद्ध हुनु भनेको प्रकृतिमाथि विजय प्राप्त गर्नु पनि होइन; प्रकृतिसँग सन्तुलित सहअस्तित्व कायम गर्न सक्नु हो।
कहिलेकाहीँ लाग्छ, हामीले प्रगतिलाई गन्तव्य ठानेका छौँ, तर त्यसको प्रयोजन बिर्सिएका छौँ। हामी उचाइ खोजिरहेका छौँ, तर धरातल कमजोर बनाउँदै छौँ। हामी संसारसँग जोडिन खोजिरहेका छौँ, तर आफ्नै समाजसँगको सम्बन्ध गुमाउँदै छौँ। हामी जीवनलाई सुविधासम्पन्न बनाउन खोजिरहेका छौँ, तर जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउने आधारहरूबाट टाढिँदै छौँ।
जन्मभूमिप्रतिको प्रेम अतीतको गौरवगानमा सीमित हुनु हुँदैन। यसको अर्थ आफ्नो माटोमा सम्भावना निर्माण गर्नु, समाजका कमजोरी सुधार्नु, प्रकृतिको संरक्षण गर्नु, सम्बन्धहरूको गरिमा जोगाउनु र भावी पुस्तालाई हामीले पाएको भन्दा सुन्दर समाज हस्तान्तरण गर्नु हो।
(लेखक लक्ष्मीप्रसाद न्यौपाने आमसञ्चार तथा पत्रकारिता विषयका विद्यार्थी पनि हुन्।)
प्रतिक्रिया