गुटको चौतारीमा अलमलिएको कांग्रेस: विचारको खडेरी कि नेतृत्वको अहंकार ?

काठमाडौँ । नेपाली राजनीतिमा एउटा स्थापित भाष्य छ- ‘कांग्रेस अरूसँग हार्दैन, आफ्नैसँग हार्छ।’ इतिहासदेखि नै आन्तरिक कलहको विरासत बोकेको नेपाली कांग्रेस यतिबेला फेरि एकपटक आन्तरिक संकटको भुमरीमा फसेको छ।

संस्थापनइतर समूहका नेता प्रकाशशरण महतले हालै सार्वजनिक गरेको तीनबुँदे प्रस्ताव र पत्रकार सम्मेलनले पार्टीभित्रको आन्तरिक विद्रोह र शक्ति संघर्षलाई पुनः उजागर गरेको छ।

नेपाली कांग्रेसमा सधैँ किचलो किन ?
कांग्रेसमा विवाद हुनुको मुख्य कारण वैचारिक मतभिन्नताभन्दा पनि भागबन्डा र अस्तित्वको लडाइँ हो। पार्टीभित्र आन्तरिक लोकतन्त्रको दुहाई दिइए पनि तलदेखि माथिसम्म गुटगत संरक्षणविना कार्यकर्ताको राजनीतिक भविष्य सुरक्षित नहुने परिपाटी बसेको छ। नीति, नियम र विधानलाई आफूअनुकूल व्याख्या गर्ने प्रवृत्तिले गर्दा पार्टीभित्र न्याय नपाइने मनोविज्ञान आम कार्यकर्तामा व्याप्त छ।
देउवा र गगन समूहबीच किचलो किन ?
पार्टीको शक्ति सन्तुलन र १४औँ तथा विशेष महाधिवेशनको गतिशीलताका आधारमा हाल गगन थापा नेतृत्वको संस्थापन पक्ष र देउवा नेतृत्वको इतर पक्षबीचको राजनीतिक ध्रुवीकरण तीव्र बनेको छ। वर्तमान सभापति गगन थापा र पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवा समूहबीचको किचलोको केन्द्रबिन्दु १५औँ महाधिवेशनको पूर्वतयारी र पार्टीमा एकलौटी नियन्त्रणको प्रयास नै हो। इतर समूह (देउवा पक्ष) ले उठाएका समसामयिक मुद्दाहरूले यो विवादलाई थप प्रष्ट पार्छन्–
१५औँ महाधिवेशनको निष्पक्षतामा आशंका
इतर समूहले कुनै पद वा भागबन्डा नमागेको दाबी गर्दै केवल आगामी महाधिवेशन निष्पक्ष, धाँधलीरहित र पारदर्शी हुनुपर्ने ग्यारेन्टी मागेको छ। संस्थापन पक्षले महाधिवेशनका समितिहरूमा एकलौटी गर्न खोजेको इतर पक्षको आरोप छ।

विशेष समितिको क्षेत्राधिकारमा प्रश्न
विशेष महाधिवेशनबाट आएको वर्तमान समिति पार्टीमा सर्वशक्तिमान हुन नसक्ने इतर पक्षको तर्क छ। नेता महतका अनुसार १५औँ महाधिवेशनपछि निर्वाचित हुने समिति मात्र सर्वस्वीकार्य हुने भएकाले अहिलेको समितिले दूरगामी वा स्वेच्छाचारी निर्णय गर्न पाउँदैन।

डिजिटल सदस्यता नवीकरणमा नयाँ अस्त्र
प्रविधिको प्रयोग राम्रो भए पनि डिजिटल नवीकरणका नाममा वर्षौंदेखि पार्टीमा रगत-पसिना बगाएका पुराना र दुर्गम, ग्रामीण क्षेत्रका कार्यकर्तालाई प्रक्रियाबाट बाहिर राख्ने वा पाखा लगाउने षड्यन्त्र भइरहेको आरोप इतर समूहको छ। यसलाई महाधिवेशनको मत परिणाम आफ्नो पक्षमा पार्ने ‘डिजिटल प्रपञ्च’को रूपमा उसले हेरेको छ ।

कार्यकर्तामा निराशा र पलायन
चुनौतीपूर्ण घडीमा रहेको कांग्रेसका कार्यकर्ताहरू पार्टी छाड्ने वा निष्क्रिय हुने क्रम बढेको छ। नेतृत्वले औपचारिकताका लागि केही थोरै भेटघाट गर्ने तर वास्तविक र बृहत्तर एकताका लागि गम्भीर पहल नगरेको आरोप देउवा समूहको छ।

विवाद कसरी समाधान होला ?
कांग्रेसको एकतालाई बलियो बनाउन इतर पक्षले अघि सारेका तीनबुँदे प्रस्तावलाई नेतृत्वले स्वीकार गर्नुपर्छ । १४औँ महाधिवेशन र विशेष महाधिवेशनबाट आएका समितिहरूबीच समझदारी कायम गरी १५औँ महाधिवेशनका लागि नयाँ साझा संयन्त्र बनाइनुपर्छ, जसले गर्दा कुनै पनि समूहमा चुनाव धाँधली हुने वा पाखा परिने डर रहँदैन।

त्यस्तै, कांग्रेसको हरेक महाधिवेशनको मुख्य विवाद नै क्रियाशील सदस्यताको हो। यसलाई पारदर्शी, निष्पक्ष र विधिसम्मत ढंगले टुङ्ग्याउनुपर्छ। डिजिटल प्रणालीलाई खारेज गर्ने होइन, तर यसलाई खुकुलो बनाएर पुराना कार्यकर्ता नछुट्ने सुनिश्चितता गरिनुपर्छ। पार्टीको मार्गदर्शक सिद्धान्त र नियममा सबै पक्षको स्वामित्व हुनुपर्छ। बहुमतको दम्भ वा अल्पमतको बार्गेनिङभन्दा माथि उठेर साझा सहमतिमा अघि बढ्नुपर्छ । पार्टी नेतृत्वले गुटको नेता जस्तो नभई अभिभावकको भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। उसले बृहत्तर एकताका लागि निरन्तर संवादको ढोका खुल्ला राख्नुपर्छ।

नेपाली कांग्रेस इतिहासकै यस्तो मोडमा उभिएको छ, जहाँ उसलाई आफ्नै दलीय आन्तरिक व्यवस्थापन ठूलो चुनौती बनेको छ। देशको सबैभन्दा पुरानो लोकतान्त्रिक पार्टीभित्रको यो किचलो केवल आन्तरिक मामिला मात्र होइन, यसले देशको समग्र लोकतान्त्रिक प्रणाली र स्थिरतामा समेत असर पार्छ। तसर्थ, नेतृत्वले अहंकार र इतर समूहले आशंका त्यागेर संवादको टेबलमा बस्नु र १५औँ महाधिवेशनलाई साझा उत्सवको रूपमा स्विकार्नु नै कांग्रेसको दीर्घजीवनको एक मात्र अचुक उपाय हो।