अमेरिका–इरान युद्धले बदल्यो तेल व्यापारको तरिका

काठमाडौं । फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि गरेको आक्रमणपछि हर्मुज जलमार्ग हुँदै हुने तेल ढुवानी लगातार प्रभावित भएको छ । समुद्री बारुदी सुरुङ, क्षेप्यास्त्र र ड्रोन आक्रमणको जोखिम, अमेरिका तथा इरानको नाकाबन्दी र बढ्दो बिमा लागतका कारण होर्मुज मार्गबाट दैनिक ओसारपसार हुने कच्चा तेल दुई करोड ब्यारेलबाट घटेर ३७ लाख ब्यारेलमा सीमित भएको छ । यसले खाडी मुलुकहरूका लागि तेल बेच्ने व्यापारिक ढाँचा बदलिएको छ । 

यसै कारण साउदी अरेबिया, संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई) र कुवेतसहित धेरै खाडी मुलुक होर्मुजमाथिको निर्भरता घटाउन लागिपरेका छन् । नयाँ पाइपलाइन बिछ्याउने, पुराना पाइपलाइनको क्षमता बढाउने र एसियामा तेल भण्डारणको व्यवस्था गर्ने काम तीव्र पारिएको छ ।

यूएई
यो परिवर्तनको सबैभन्दा ठूलो उदाहरण यूएई हो । देशको व्यापार ठूलो मात्रामा समुद्री मार्गमा निर्भर छ । तर, होर्मुज संकटको असर पनि उसमाथि परेको छ । त्यसैले यूएईले होर्मुज जलमार्गमा निर्भर हुन नपर्ने वैकल्पिक मार्ग तयार गरिरहेको छ ।

यसका लागि ओमानको खाडी किनारमा रहेको फुजैराहमा दोस्रो तेल पाइपलाइन निर्माण तीव्र पारिएको छ । यो पाइपलाइनले अबुधाबीका तेल क्षेत्रलाई सिधै फुजैराहसँग जोड्ने भएकाले ट्यांकरलाई होर्मुज हुँदै जानुपर्ने आवश्यकता पर्ने छैन ।

आयोजना पूरा भएपछि यूएईको होर्मुज जलमार्गलाई बाइपास गरी तेल निर्यात गर्ने क्षमता बढेर दैनिक ३६ लाख ब्यारेल पुग्ने बताइएको छ । अर्थात् अबु धाबीको लगभग सम्पूर्ण अनसोर तेललाई हर्मुजमा प्रवेश नै नगराई सिधै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पठाउन सकिनेछ ।

यूएई तेलसँगै ग्यास व्यापारलाई पनि सुरक्षित बनाउन लागिपरेको छ । सरकारी कम्पनी ‘एड्नोक’ले प्राकृतिक ग्यास आयोजनामा ८.२ अर्ब डलर लगानी गर्ने घोषणा गरेको छ । 

भविष्यमा ग्यास निर्यात पनि होर्मुजमाथि कम निर्भर होस् भनेर पूर्वी तटमा नयाँ एलएनजी निर्यात टर्मिनल निर्माण गर्ने योजना अघि बढाइएको छ ।

साउदी 
होर्मुजमा बढ्दो जोखिमपछि साउदी अरेबियाले आफ्नो एक हजार २०१ किलोमिटर लामो ‘इस्ट–वेस्ट’ पाइपलाइनको प्रयोग बढाएको छ । सन् एक हजार ९८० को दशकमा इरान–इराक युद्धका क्रममा निर्माण गरिएको यो पाइपलाइनले देशका पूर्वी तेल क्षेत्रलाई लाल सागरको यान्बु बन्दरगाहसँग जोड्छ ।

अब साउदी अरेबियाले यही पाइपलाइनमार्फत दैनिक ७० लाख ब्यारेल कच्चा तेल लाल सागर हुँदै विश्व बजारमा पठाइरहेको छ । सरकारले यसको क्षमता दैनिक थप १० देखि २० लाख ब्यारेल बढाउने तयारी गरिरहेको छ । साथै, प्रशोधित पेट्रोलियम पदार्थका लागि समानान्तर नयाँ पाइपलाइन निर्माण गर्ने काम पनि भइरहेको छ ।

कुवेत र इराक 
कुवेतले साउदी अरेबिया र अन्य अरब देशसँग आफ्ना तेल क्षेत्रलाई लाल सागर वा ओमानका बन्दरगाहसँग जोड्ने सम्भावित पाइपलाइनबारे छलफल गरिरहेको छ ।
उता, इराक र जोर्डनले लामो समयदेखि रोकिएको पाइपलाइन आयोजना पुनः सुरु गरेका छन् । यसमार्फत दैनिक १० लाख ब्यारेलसम्म तेल लाल सागरस्थित अकाबा बन्दरगाहसम्म पठाउन सकिनेछ । इराकले किरकुकदेखि सिरियाको भूमध्यसागरीय तटसम्म जाने क्षतिग्रस्त पाइपलाइनको मर्मत पनि तीव्र पारेको छ ।

भारत, जापान र दक्षिण कोरिया 
खाडी मुलुकहरूको रणनीति नयाँ पाइपलाइन निर्माणमा मात्र सीमित छैन । उनीहरूले भारत, जापान र दक्षिण कोरियाजस्ता देशमा अतिरिक्त तेल भण्डारणको व्यवस्था पनि गरिरहेका छन् । यसको उद्देश्य भविष्यमा होर्मुज जलर्मापूर्ण रूपमा बन्द भए पनि त्यसबाहिर पहिले नै तेल उपलब्ध गराई आपूर्ति निरन्तर राख्नु हो ।

नयाँ मार्ग पनि छैनन् सुरक्षित
होर्मुजको विकल्प पनि पूर्ण रूपमा सुरक्षित छैन । साउदीको ठूलो मात्रामा तेल अब लाल सागर र बाब अल–मन्देब जलमार्ग हुँदै जान्छ, जहाँ यमनका हुथी विद्रोहीले लगातार जहाजमाथि आक्रमण गर्दै आएका छन् । यसै साता लाल सागरमा एउटा जहाजमाथि भएको आक्रमणमा ६ जनाको मृत्यु भएको थियो । विज्ञहरूका अनुसार खाडी मुलुकहरूले होर्मुज निर्भरता घटाउनेछन्, तर यसलाई पूर्ण रूपमा त्याग्न भने सक्ने छैनन् ।

‘क्रिस्टोल एनर्जी’की प्रमुख क्यारोल नखले भन्छिन्, “होर्मुज जलमार्गका फाइदा यति धेरै छन् कि यसलाई पूर्ण रूपमा विस्थापित गर्न सकिँदैन । तर, अब यसैमा निर्भर रहनु पनि सम्भव छैन ।” डीडब्ल्यू