काठमाडौं । प्रहरीको बर्दीले नागरिकलाई सुरक्षा र भरोसा दिनुपर्छ, भय होइन। कानुन कार्यान्वयन गर्ने निकायमाथि नागरिकको विश्वास कति छ भन्ने प्रश्नले नै प्रहरी संगठनको वास्तविक सफलता मापन गर्छ। यही जिम्मेवारी बोकेको नेपाल प्रहरीले शुक्रबार ७१औँ प्रहरी दिवस मनाएको छ। दिवसका अवसरमा संगठनले प्रविधि, तालिम, संस्थागत सुधार, कर्मचारी कल्याण र नागरिकमैत्री सेवामा भएका पहल सार्वजनिक गरेको छ।
नेपाल प्रहरीका अनुसार प्रहरी महानिरीक्षक दानबहादुर कार्कीको नेतृत्वमा प्रविधि, डिजिटल सेवा, कर्मचारी कल्याण, अनुसन्धानको आधुनिकीकरण र संगठनात्मक सुधारका क्षेत्रमा विभिन्न काम अघि बढाइएका छन्। देशका विभिन्न स्थानमा १ हजार ४२ वटा सीसीटीभी क्यामेरा जडान, प्रहरी मोबाइल एपबाट उजुरी तथा निवेदन दिन सकिने व्यवस्था र ११ हजार ५०० प्रहरी जनशक्तिलाई स्वदेश तथा विदेशमा तालिम प्रदान गर्नु तीमध्येका प्रमुख पहल हुन्।
यी तथ्यांकले संगठनभित्र सुधारको प्रयास भइरहेको देखाउँछन्। तर क्यामेरा जडान हुनु र त्यसबाट अपराध अनुसन्धान प्रभावकारी हुनु फरक कुरा हुन्। तालिममा सहभागी हुनु र कार्यस्थलमा दक्षता प्रदर्शन हुनु पनि एउटै होइन। त्यसैले प्रहरीका उपलब्धिको मूल्याङ्कन साधन, संरचना र कार्यक्रमको सङ्ख्यामा मात्र सीमित नभई तिनले दिएको परिणामका आधारमा हुनुपर्छ।
अपराधको बदलिँदो स्वरूप, प्रहरीको नयाँ चुनौती
प्रहरीको परम्परागत जिम्मेवारी सडकको गस्ती, सार्वजनिक सुरक्षा र घटनास्थलमा तत्काल परिचालनमा केन्द्रित थियो। अहिले अपराधको स्वरूप बदलिएको छ। सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल माध्यमबाट हुने ठगी, अनलाइन वित्तीय अपराध, व्यक्तिगत विवरणको दुरुपयोग तथा अन्तरदेशीय आपराधिक सञ्जालले अनुसन्धानलाई जटिल बनाएका छन्।
प्रहरी महानिरीक्षक कार्कीले ७१औँ प्रहरी दिवसका अवसरमा बढ्दो वित्तीय तथा साइबर अपराध नियन्त्रणका लागि उच्च प्रविधिमैत्री संयन्त्र निर्माणमा जोड दिएका छन्। कृत्रिम बुद्धिमत्ता तथा उन्नत तथ्याङ्क विश्लेषणसम्बन्धी एकाइ, ड्रोन तथा एन्टी-ड्रोन युनिट र एकीकृत एन्टी-स्क्याम सेन्टरजस्ता संरचनामार्फत अनुसन्धान तथा अपराध नियन्त्रणको क्षमता बढाउने पहल अघि बढाइएको छ।
यी पहल समयअनुकूल छन्। अनलाइन ठगीमा परेका नागरिकलाई सहायता उपलब्ध गराउनु, अपराधमा प्रयोग भएका डिजिटल प्रमाण सुरक्षित राख्नु र विभिन्न स्थानमा रहेका आपराधिक सञ्जालको सम्बन्ध पत्ता लगाउनु अहिलेका प्रमुख आवश्यकता हुन्। तर प्रविधि जडानसँगै दक्ष जनशक्ति, अन्य निकायसँगको समन्वय, छिटो अनुसन्धान र पीडितलाई प्रभावकारी सहायता दिने व्यवस्था पनि चाहिन्छ।
नेतृत्वको प्राथमिकता : घोषणा होइन, कार्यान्वयन हुनुपर्छ
नेपाल प्रहरीको नेतृत्व अहिले प्रहरी महानिरीक्षक दानबहादुर कार्कीले गरिरहेका छन्। संगठनलाई आधुनिक, व्यावसायिक र नागरिकमैत्री बनाउने जिम्मेवारीसँगै प्रहरीको निष्पक्षता, अनुशासन र जवाफदेहिता कायम राख्नु उनको नेतृत्वको प्रमुख परीक्षा हो।
कार्कीको नेतृत्वमा अघि बढाइएका सुधारमध्ये प्रहरी मोबाइल एपबाट उजुरी दिने व्यवस्था, आधुनिक प्रविधिको प्रयोग, कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन प्रणाली र प्रहरी रणनीतिक योजना २०८३–२०८५ को कार्यान्वयन उल्लेखनीय छन्। यस्ता प्रयासको उद्देश्य संगठनलाई नियम, विधि र नतिजामा आधारित बनाउनु हो।
विशेषगरी सरुवा, बढुवा, जिम्मेवारी बाँडफाँट र अनुसन्धानमा बाह्य प्रभाव कम गर्न सकिए प्रहरीको व्यावसायिक क्षमता बलियो हुन्छ। तर यस्तो व्यवस्था कागजमा मात्र सीमित नरही व्यवहारमा कति निष्पक्ष रूपमा लागू हुन्छ भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
प्रहरी नेतृत्वको प्रभावकारिता निर्देशन जारी गर्ने क्षमताबाट मात्र मापन हुँदैन। अनुसन्धानमा हस्तक्षेप हुन नदिने, गलत काम गर्ने कर्मचारीमाथि कारबाही गर्ने, सही काम गर्ने कर्मचारीको संरक्षण/सम्मान गर्ने र नागरिकको गुनासो समयमै सम्बोधन गर्ने अभ्यासले नेतृत्वको विश्वसनीयता निर्धारण गर्छ।
नागरिकको सुरक्षादेखि समुदायसँगको सम्बन्धसम्म
नेपाल प्रहरीको काम अपराधी पक्राउ गर्नुमा मात्र सीमित छैन। सडक दुर्घटनामा घाइतेको उद्धार, हराएका व्यक्तिको खोजी, विपद्का बेला परिचालन, महिला तथा बालबालिकामाथि हुने हिंसासम्बन्धी उजुरीको सम्बोधन र सार्वजनिक स्थानमा सुरक्षा कायम राख्ने काम पनि प्रहरीको दैनिक जिम्मेवारीका हिस्सा हुन्।
समुदाय–प्रहरी साझेदारी, विद्यालय तथा समुदायमा सचेतनामूलक कार्यक्रम, लागूऔषध दुरुपयोग नियन्त्रण र सडक सुरक्षासम्बन्धी अभियानले अपराध रोकथाममा योगदान पुर्याउन सक्छन्। नागरिकले प्रहरीलाई सूचना दिन, अन्यायविरुद्ध उजुरी गर्न र समस्याको समाधान खोज्न सहज महसुस गरेमा अपराध नियन्त्रण तथा अनुसन्धान प्रभावकारी बन्न सक्छ।
तर सेवा विस्तारको वास्तविक अर्थ नागरिकले प्रहरी कार्यालयमा पुग्दा कस्तो व्यवहार पाउँछन् भन्नेमा पनि निर्भर हुन्छ। पहुँच, सम्मानजनक व्यवहार, निष्पक्ष सुनुवाइ र समयमै सेवा नपाए डिजिटल एप वा जनचेतनामूलक कार्यक्रमको प्रभाव सीमित हुन सक्छ। विशेषतः दुर्गम क्षेत्र, आर्थिक रूपमा कमजोर नागरिक र हिंसामा परेका व्यक्तिले न्याय खोज्दा भोग्ने अवरोध हटाउनु जरुरी छ।
प्रहरी र नागरिकबीचको सम्बन्ध सुरक्षा व्यवस्थाको आधार हो। नागरिकको विश्वास बलियो भएमा सूचना प्राप्त गर्न, अपराध रोक्न र समुदायसँग सहकार्य गर्न सहज हुन्छ। विश्वास कमजोर भएमा प्रहरी र नागरिकबीच दूरी बढ्छ, जसको असर समग्र सुरक्षा व्यवस्थामा पर्न सक्छ।
सम्मानित प्रहरी र संगठनभित्रको मनोबल
प्रहरी दिवसका अवसरमा उत्कृष्ट कार्य गर्ने प्रहरी कर्मचारीलाई सम्मान गर्नु संगठनभित्रको व्यावसायिकता र समर्पणलाई प्रोत्साहन गर्ने महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। यस वर्ष बाँकेका जिल्ला प्रहरी प्रमुख प्रहरी उपरीक्षक अंगुर जिसीलाई ‘पूर्ण शान्ति पुरस्कार’ प्रदान गरिएको छ।
यस्ता सम्मानले जिम्मेवारी निर्वाहमा उत्कृष्टता देखाउने प्रहरी कर्मचारीलाई प्रोत्साहन गर्छन्। संगठनको कामको प्रशंसा गर्दा अग्रपङ्क्तिमा खटिने जवान, अनुसन्धान अधिकृत, प्राविधिक कर्मचारी र विपद् प्रतिकार्यमा संलग्न जनशक्तिको योगदानलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिनुपर्छ।
प्रहरी कर्मचारीको मनोबलका लागि उचित तालिम, सुरक्षित कार्यस्थल, पारदर्शी बढुवा, समयमै वृत्ति विकास र कल्याणकारी सुविधा आवश्यक छन्। संगठनभित्र कर्मचारीको हित संरक्षण हुनु नागरिकले पाउने सेवाको गुणस्तरसँग पनि जोडिएको विषय हो।
तर सम्मान र सुविधा मात्र पर्याप्त हुँदैनन्। प्रहरी संगठनभित्र अनुशासन, व्यावसायिक आचरण र गल्तीप्रति जवाफदेहिता पनि उत्तिकै मजबुत हुनुपर्छ। राम्रो कामको पुरस्कार र गलत कामको निष्पक्ष छानबिन सँगसँगै अघि बढे मात्र संस्थागत सुधारले स्थायित्व पाउँछ।
राष्ट्रको हित र अन्तर्राष्ट्रिय जिम्मेवारी
नेपाल प्रहरीको योगदान देशभित्रको शान्ति सुरक्षामा मात्र सीमित छैन। अन्तरदेशीय अपराध नियन्त्रण, मानव बेचबिखन, साइबर अपराध, लागूऔषध ओसारपसार तथा संगठित आपराधिक गतिविधिको अनुसन्धानमा राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय निकायसँगको सहकार्य महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
नेपाल प्रहरीले संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति स्थापना मिसनमा प्रहरी जनशक्ति परिचालन गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षामा पनि योगदान दिँदै आएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव, तालिम र सहकार्यले नेपाली प्रहरीको व्यावसायिक क्षमता विकास गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ। यसका लागि देशभित्रको अनुसन्धान प्रणाली, मानवअधिकारप्रतिको प्रतिबद्धता र आधुनिक सुरक्षा चुनौती सामना गर्ने दक्षता पनि निरन्तर सुदृढ बनाउनु आवश्यक छ।
नागरिकको विश्वास : प्रहरीको सबैभन्दा ठूलो पुँजी
७१औँ प्रहरी दिवसका अवसरमा गृहमन्त्री सुदन गुरुङले प्रहरीको बर्दी डरको नभई आशा, भरोसा र सुरक्षाको प्रतीक बन्नुपर्ने बताएका छन्। उनले नागरिकमैत्री व्यवहार, निष्पक्ष अनुसन्धान र जवाफदेहितामा जोड दिँदै भ्रष्टाचार, शक्तिको दुरुपयोग र पक्षपातविरुद्ध शून्य सहनशीलताको आवश्यकता औँल्याएका छन्।
यो सन्देश प्रहरी संगठनका लागि स्पष्ट कार्यदिशा हो। नागरिकको विश्वास जित्न कानुन सबैका लागि समान रूपमा लागू हुनुपर्छ। उजुरीकर्ताको सामाजिक हैसियत वा पहुँचका आधारमा व्यवहार फरक हुनु हुँदैन। पक्राउ, अनुसन्धान र हिरासतका क्रममा कानुनी प्रक्रिया तथा मानवअधिकारको सम्मान अनिवार्य हुनुपर्छ।
प्रहरीको अधिकार जति महत्त्वपूर्ण छ, त्यसको जिम्मेवार प्रयोग पनि उत्तिकै आवश्यक छ। निष्पक्ष अनुसन्धान, पारदर्शी कामकारबाही र नागरिकको गुनासोको समयमै सम्बोधनले संगठनप्रतिको भरोसा बलियो बनाउँछ।
अबको परीक्षा : तथ्यांकबाट नतिजासम्म
नेपाल प्रहरीले सार्वजनिक गरेका तथ्यांक र सुधारका पहलले संगठनभित्र आधुनिकीकरणको प्रयास देखाउँछन्। तर ७१औँ प्रहरी दिवसमा संगठनले आफैँलाई सोध्नुपर्ने प्रश्न स्पष्ट छन्—डिजिटल सेवा विस्तारले उजुरी प्रक्रिया कति सहज बनायो? तालिमले अनुसन्धानको गुणस्तरमा कस्तो सुधार ल्यायो? प्रविधिमा लगानीले अपराध नियन्त्रणमा कति योगदान दियो? नागरिकका गुनासा कति समयभित्र सम्बोधन भए?
यी प्रश्नको उत्तर नियमित तथ्यांक, सार्वजनिक प्रतिवेदन र नागरिकको अनुभवबाट खोजिनुपर्छ। अपराध अनुसन्धानको प्रगति, पीडितलाई दिइएको सेवा, प्रहरीविरुद्धका उजुरीको छानबिन र कारबाहीको अवस्था तथा कार्यसम्पादन मूल्याङ्कनका परिणाम सार्वजनिक हुँदा संगठनप्रतिको विश्वास बढ्न सक्छ।
प्रहरी महानिरीक्षक कार्कीको नेतृत्वमा अघि बढेका योजना व्यवहारमा कति सफल हुन्छन् भन्ने कुरा पनि यही आधारमा मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ। प्रविधियुक्त, दक्ष र आधुनिक प्रहरी बनाउने लक्ष्यसँगै निष्पक्षता, पारदर्शिता र नागरिकप्रतिको सम्मानलाई संस्थागत गर्न सकिए मात्र सुधारले दीर्घकालीन परिणाम दिनेछ।
प्रतिक्रिया